Hasan b. Musa Nevbahti ile Ebü'l-Muin Nesefî'nin imamet anlayışlarının karşılaştırılması

الملخص

Yaratılış açısından bakıldığında düşünme ve algılama insanlar arasında farklılık olduğu inkâr edilemez bir realitedir. Bu gerçeklik, insanların hayatının her alanında kendini göstermekle beraber daha çok onların sosyo-kültürel ve dinî anlayışlarında öne çıktığı bir vakıadır. Ancak hiçbir beşerî anlayış da sebepsiz olarak ortaya çıkmış değildir. Nitekim İslâm dünyasında Hz. Muhammed (s.a.v.)'in vefatı, Müslümanların devlet başkanı seçme hususunda birtakım farklı arayışlar içerisine girmelerine yol açmıştır. Bu farklı yaklaşımlar ise daha sonraki yıllarda imâmet tartışmalarında Haricîlik, Şîa, Mu'tezile, Mürcie ve Ehl-i sünnet gibi birtakım itikâdî ve siyasî oluşumların ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Bu cümleden olarak Şîa düşüncesinde olanlar devlet başkanı seçme işini Hz. Allah ve Hz. Peygamber'e hava ederken Ehl-i sünnet gibi Şiî düşüncenin dışında kalan oluşumlar da devlet başkanı seçme işini Hz. Peygamber'in Müslümanlara bıraktığını savunmuşlardır. Daha sonraki yıllarda ise imâmet tartışmaları daha çok Şîa ile Ehl-i sünnet arasında cereyan ettiği görülmektedir. Bu açıdan bakıldığında bu iki ekolün imâmet anlayışlarının bir arada mukayeseli bir şekilde araştırılması önem arz etmektedir. Ne var ki şimdiye kadar böyle bir çalışmanın oluğuna rastlamadık. Ancak tarihi süreç içerisinde söz konusu mezheplerin imâmet tartışmaları alanında her birinin çok geniş literatüre sahip olmaları onların imâmet teorilerini mukayeseli bir metotla bir arada araştırılması, bir tezin sınırlarını zorlayacağı için bunun yerine Şiî düşünceye mensup Nevbahtî özelinde Şîa'nın; Ehl-i sünnet düşünceye mensup Nesefî özelinde ise Ehl-i sünnet'in görüşlerini sınırlandırarak birarada karşılaştırmalı olarak araştırmayı uygun bulduk. Böylece İmamiyye Şîa'sını temsilen Nevbahtî'nin; Ehl-i sünnet'in itikâdî iki kolundan biri olan Mâtürîdîyye'yi temsilen de Nesefî'nin imâmet tartışmalarında ortaya çıkan devlet başkanının seçimi, devlet başkanın gerekliliği, devlet başkanında aranan nitelikler ve devlet başkanının görevleri gibi konular, başta kendi eserleri olmak üzere çeşitli kaynaklardan yararlanarak her birinin bu konulardaki görüşleri objektif bir şekilde tahlil edilerek mukayeseli bir metotla incelenip ortaya konulmaya çalışılmıştır.