FADLULLAH ŞİHÂBU'DDÎN ET-TÛRPÜŞTÎ'NİN KELAMÎ GÖRÜŞLERİ
The theological viewsof Fadlullah Shihabuddîn et-Turpüştî
الملخص
Bu çalışmada, Horasan bölgesinde yetişmiş Ehl-i Sünnet âlimi Fadlullah Şihabu'ddin et-Tûrpüştî'nin (ö. 661/1263) hayatı, içinde bulunduğu siyasi ve sosyo-kültürel şartlar ve kelâmî görüşleri incelenmiştir. Tezimizin temel amacı, Tûrpüştî'nin el-Mu'temed fi'l-Mu'tekad adlı eserindeki kelâmî görüşlerini analiz etmek, bu görüşleri diğer kelâm okullarıyla mukayese ederek onun özgün katkılarını ve hangi düşünce ekolleriyle benzeştiğini veya ayrıştığını tespit etmektir. Tezimizde, Tûrpüştî'nin hayatının detaylarına inilmiş, yaşadığı dönemin İslam dünyasındaki siyasi ve sosyal dinamikleri aktarılmıştır. Horasan bölgesi hem ilmi gelişmişliği hem de farklı düşünce akımlarının etkisinde bulunması açısından önem arz eder. Bu bağlamda, Tûrpüştî'nin yaşadığı dönemin kelâmî tartışmaları ve bu tartışmalara katılımı, onun düşünce dünyasını şekillendiren etmenler olarak ele alınmıştır. Tûrpüştî'nin kelâmî görüşlerinin odak noktası olan el-Mu'temed fi'l-Mu'tekad, İslam inanç esaslarını açıklayan ve Ehl-i Sünnet itikadını destekleyen bir eserdir. Kitap, Allah'a iman, melekler, peygamberler, ahiret ve diğer İslam itikadının temel meselelerini kapsamaktadır. Ayrıca, Ehl-i Sünnet kelâmının temel ilkeleri üzerine odaklanan eser, çeşitli kelâmî tartışmalara yer vererek bid'at görüşlere karşı eleştirel bir tavır sergiler. Tûrpüştî, Allah'ın sıfatlarının zatıyla kaim olduğunu ve yaratılmışlardan farklı olduğunu vurgulamış, Kur'an'ın mahlûk olmadığını savunarak dönemin Mu'tezilî anlayışı ve diğer karşıt görüşlerine karşı Ehl-i Sünnet perspektifini korumuştur. Tezimizde, Tûrpüştî'nin görüşleri diğer kelâm ekolleriyle karşılaştırılmış, onun Eş'arî ve Mâturîdî ekollerine yakınlığı belirgin hale getirilmiştir. Örneğin, Allah'ın sıfatları, kader, insanın fiilleri konularındaki görüşleri, Ehl-i Sünnet itikadını savunma ve Mu'tezile'nin akılcı yaklaşımlarına eleştirel bir tavır sergileme ekseninde şekillenmiştir. Tûrpüştî, insan iradesi ve kader ilişkisini açıklarken, insanın sorumluluğunu ve All