مقالةوصول ذهبي2025tr
Kendisinden Yapılan İktibaslardan Hareketle İmām el-Māturīdī’nin Kitābu’t-Tevḥīd’inin Batı Hanefî Coğrafyasına İntikalinin Hikayesi
Sönmez Kutlu
Yükleniyor…
Yükleniyor…
Sönmez Kutlu
İmām el-Māturīdī, çok sayıda eser kalem almış, ancak bunlardan sadece Teʾvīlātu’l-Ḳurʾān ve Kitābu’t-Tevḥīd günümüze ulaşabilmiştir. Bazı Maturidî kelamcılar, onun bize ulaşan veya ulaşmayan eserlerinden bazı nakillerde bulunmuştur. Batı Hanefî coğrafyasında (Eyyubiler, Memlükler ve Osmanlı Coğrafyası) sonraki Hanefî-Maturidî alimlerden kimlerin el-Māturīdī’nin bu iki eserinden yararlandığı ve bu esere nasıl ulaştıkları aydınlatılması gereken bir sorundur. Teʾvīlāt’ı tahkik edenler ve onun üzerine müstakil araştırma yapanlar, Osmanlı döneminde bu eserin dolaşımı ile ilgili bazı karanlık noktaları aydınlatmaya çalıştılar. Ancak Memlüklü ve Osmanlı dönemi Batı Hanefî alimlerin Kitābu’t-Tevḥīd’den ne kadar haberdar oldukları ve onun görüşlerini eserden doğrudan mı yoksa dolaylı olarak mı aktardıklarına dair, maalesef ciddi araştırmalar henüz yapılmadı. Suriye, Bağdat, Hicaz, Anadolu ve Mısır’da yaşamış Hanefî-Maturidî alimlerden İmām el-Māturīdī’nin Kitābu’t-Tevḥīd’ine doğrudan veya dolaylı olarak müracaat edenlerin başında Ebū’l-Berekāt Aḥmed b. Maḥmūd en-Nesefī (ö. 710/1310), Ḳıvāmuddīn Emīr Kātib b. Ebī Emīr ʿÖmer b. Emīr Ġāzī el-Fārābī el-İtḳānī el-Otrārī (ö. 758/1357), Cemāluddīn Ebū’s-S̱enāʾ Maḥmūd b. Aḥmed el-Ḳonevī (ö. 770/1369), Ebū ʿAbdullāh Ekmeluddīn Muḥammed b. Muḥammed el-Bābertī (ö. 786/1384), Ebū’l-Ḥasen Nūruddīn ʿAlī b. Sulṭān Muḥammed el-Ḳārī el-Ḥeravī (ö. 1014/1605), Ḥasan Kāfī b. Turḫān el-Bosnevī el-Aḳḥiṣārī (1024/1615), Beyāżīzāde Aḥmed b. Ḥasan (1098/1687), Şeyḫzāde ʿAbdurraḥīm b. ʿAlī el-Amāsī (1133/1720’den sonra) ve diğerleri gelmektedir. Ebū Manṣūr el-Māturīdī’nin ismi üzerinden veya eseri üzerinden yapılan alıntılar incelendiğinde, Irak, Şam, Anadolu ve Hicaz bölgesinde Kitābu’t-Tevḥīd’in iki ayrı nüshasının dolaşımda olduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca Türkistan’dan Batı’ya gelen alimler ile bu bölgede yetişen alimlerin esere atıfları ya doğrudan Kitābu’t-Tevḥīd/fī’t-Tevhīd metnine veya Tebṣıratu’l-Edille’de aktarılanlar yoluyla yapılmaktadır. Bu makalemizde, Batı Hanefîleri arasında esere doğrudan veya dolaylı iktibasların temelde “İtḳānī Nüshası” ve “Nesefī Nüshası” olarak isimlendirdiğimiz iki ayrı nüshaya dayandığını; Cambridge Kütüphanesi’nde tek nüsha olarak bize ulaşan nüshanın Mekke’ye götürülen Nesefī Nüshası’ndan çoğaltıldığını ortaya koymaya çalışacağız.