مقالةوصول ذهبي2026tr
Klasik Kelâm Metinlerinde Dijital Kodlama ve Anlam Çözümlemesi: MAXQDA ile Teʾvîlâtü’l-Kurʾân (6. Cilt) Üzerine Bir İnceleme
Hümeyra Sevgülü Haciibrahimoğlu
Yükleniyor…
Yükleniyor…
Hümeyra Sevgülü Haciibrahimoğlu
Hacimli klasik kelâm metinleri, kapsamları ve kavramsal yoğunlukları nedeniyle analizi güç bir literatür sunmaktadır. Kelâm kavramlarının metin içerisindeki bağlamlarıyla birlikte yorumlanması, ulaşılan sonuçları doğrudan etkilemektedir. Varlık, âlem ve bilgi bahislerine dair teorik meselelerin diğer kelâm konularıyla ilişkilendirilerek ele alınması ise kavramların farklı bağlamlarda ve ilişkiler ağı içinde kullanılmasına yol açmaktadır. Buna karşın hacimli kelâm eserlerinin manuel yöntemlerle analizi, bu bağlamların sistematik biçimde izlenmesi ve kavramlar arası ilişkilerin ortaya konması hususunda sınırlı kalmaktadır. Dolayısıyla metin içi bağlantıları görünür kılacak sistemli analiz araçlarına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu çalışmanın temel problemi, klasik kelâm metinlerinde farklı bağlamlarda yer alan kavram ve tartışmaların dijital kodlama yoluyla analiz edilip edilemeyeceğidir. Amaç, bilgisayar destekli nitel veri analizi yazılımlarından (CAQDAS) biri olan MAXQDA’nın kelâm metinlerinde işlevsel bir analiz aracı olarak kullanılıp kullanılamayacağını sınamaktır. Çalışma, kelâm metinlerinin dijital kodlama ve görselleştirme teknikleri aracılığıyla nasıl çözümlenebileceğini uygulama verileri üzerinden değerlendirmektedir ve bu yönüyle kelâm alanına dijital beşerî bilimler perspektifinden katkı sunmayı hedeflemektedir. Araştırma nitel araştırma desenine dayanmaktadır. Veri setini Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’nin Teʾvîlâtü’l-Kurʾân adlı eserinin, kavramsal çeşitlilik ve farklı kelâmî meseleleri bir arada sunması bakımından elverişli görülen 6. cildi oluşturmaktadır. Analiz aracı olarak CAQDAS yazılımları arasında yapılan değerlendirme sonucunda MAXQDA tercih edilmiştir. Analiz süreci tümevarımsal içerik analizi yaklaşımı çerçevesinde yürütülmüştür. Kodlar hazır bir şemaya dayandırılmamış, doğrudan metinden üretilmiştir. Kodlama aşamasında açık ve ikincil kodlama adımları izlenmiş, ikincil kodlama sürecinde elde edilen kodlar üst kategoriler altında hiyerarşik biçimde yapılandırılmıştır. MAXQDA’nın kodlama, kategori oluşturma ve kod ilişkilerini görselleştirme imkânlarından yararlanılmıştır. MAXMaps aracılığıyla görselleştirme için varlık, tabiat ve rü’yetullah başlıkları örnek olarak seçilmiştir. Bu üç konu üzerinde yürütülen analizler, dijital kodlama tekniklerinin klasik kelâm metinlerinde kavramsal yoğunlukların, tematik örüntülerin ve kavramlar arası ilişkilerin izlenmesini mümkün kıldığını göstermektedir. Özellikle rü’yetullah bahsinin öncelikle bilgi, ikincil olarak varlık kavramlarıyla (cisim, cevher, araz) olan bağını kod ilişkileri haritası üzerinden ortaya konması, dijital yöntemin metin içindeki örtük kavramsal kesişimleri görünür kılabildiğini teyit etmektedir. Bununla birlikte analiz sonuçlarının yazılımın otomatik çıktıları değil, araştırmacının yorumlayıcı tercihleri doğrultusunda şekillendiği tespit edilmiştir. Çalışma, dijital kodlamanın kelâm metinlerinde yorumu ikame etmeyip onu yapılandıran tamamlayıcı bir analitik araç olarak işlev gördüğünü ortaya koymaktadır. Bu yaklaşım, klasik metin çalışmalarında dijital yöntemlerin imkân ve sınırlarını göstermekte ve kelâm literatürünün dijital beşerî bilimlerle ilişkilendirilmesine katkı sunmaktadır. Bu çalışma, dijital kodlama yöntemlerinin klasik kelâm literatüründe karşılaştırmalı ve problem merkezli analizlere uygulanabileceğine işaret etmektedir. Gelecek araştırmalarda, farklı dönem ve müellifler arasında kavramsal süreklilik ve dönüşümlerin CAQDAS yazılımları aracılığıyla incelenmesi mümkündür.