Osmanlı kelâmcılarından İsmail Gelenbevî'nin ulûhiyyet anlayışı ve mâturîdî akaidi açısından değerlendirilmesi

الملخص

Osmanlı Devletinin gerileme döneminde Kelâm ve Mantık alanlarında mütehassıs olan Gelenbevî İsmail Efendinin (1205/1790) kelâm sahasında Celâleddîn-Devvânînin (908/1502) eseri, Hâşiyeye yazdığı Hâşiye-Alel Celâl adlı eseri ile bilinmektedir. Gelenbevî İsmail Efendi, daha çok mantıkçı ve matematikçi yönü ile tanınmakla birlikte kelâm alanında da kendini kanıtlamış önemli bir Osmanlı düşünürüdür. Bu çalışmamızda öncelikli olarak, Gelenbevî İsmail Efendi?nin hayatı, eserleri, ilmi kişiliği ve Hâşiye Alel Celâl eserinin genel bir değerlendirmesi yapılmıştır. Eserin içerisinde ulûhiyyet ile ilgili her konu ayrı başlık altında ve eser içinde geçen başka âlimlerin de görüşlerine yer verilerek incelenmiştir. Ulûhiyyet konusu ontolojik ve Allah-insan ilişkisi şeklinde ele alınmıştır. Eserin içinde yer alan ve konumuz dışında kalan diğer kelâmi konulara değinilmemiştir. Daha sonra Gelenbevî İsmail Efendinin ulûhiyyet anlayışı Mâturîdî akâidi açısından değerlendirilip, Mâturîdî düşünce sistemi ile Gelenbevî İsmail Efendinin ulûhiyyet anlayışı karşılaştırılmak suretiyle, Gelenbevî İsmail Efendi ve Mâturîdî düşüncesinin ulûhiyyet konusundaki görüşlerinin genel bir çerçevesi çizilmiştir. Anahtar Kelimeler: Gelenbevî İsmail Efendi, Celâleddin Devvânî, Ulûhiyyet, Hâşiye Alel Celâl, Karşılaştırma, Mâturîdî