Şâriin Lafzın Mânası Üzerinde Tasarrufu: Mütekellim ve Hanefî Usul Geleneklerinde Şer‘î Hakikatler Meselesi

الملخص

Usulcülerin dil tasavvurlarının merkezinde vaz‘ teorisi yer alır. Vaz‘ terimi dilde bir kelimenin, klasik ifadesiyle lafzın, herhangi bir anlam için tayin edilmesini ifade eder. Dilde ilk tayin edildiği anlamda kullanılan lafız hakikat iken, ilk anlamlataşıdığı bir irtibat (alâka) sebebiyle başka bir anlamda kullanılan lafız mecazdır. Mecazdan farklı olarak, dilde belli anlamlara vazedilen lafızların şeriatı vazedenin tasarrufuyla farklı anlamlara yüklenip yüklenmediği ve farklı anlam kazandığı iddia edilen isimleri bir tür hakikat olarak “şer‘î hakikat” şeklinde ifade etmenin mümkün olup olmadığı usûl-ı fıkıh düşüncesinde tartışmaya konu olmuştur. Mu‘tezile’nin itikadî anlamlar taşıyan dinî isimlerde savunduğu gibi fıkhî anlamlar ihtiva eden şer‘î isimlerde de nakil olduğu ve isimlerin yeni bir hakikat olduğu iddiası, IV. (X.) asırda Eş‘arî-mütekellim usulünün temsilcisi Bâkıllânî (ö. 403/1013) tarafından sert bir şekilde eleştirilmiştir. Bâkıllânî, dinî isimlerde olduğu gibi şer‘î isimlerde de nakil iddiasını bütünüyle reddetmiş ve bu tür isimlerin lugavî hakikat olduğunda ısrar etmiştir. Ancak sonrasında zaman içinde, gerek Eş‘arî-mütekellim usulcüler gerekse Hanefî usulcüler –açıklama tarzları değişse de- isimlerin şâriin tasarrufu ile yeni anlamlar kazandığını kabul etmişlerdir. Çalışmanın temel hedefi, şâriin lafızların anlamları üzerindeki tasarrufuna dair görüşlerin, Bâkıllânî ve sonrasında, mütekellim ve Hanefî usul düşünce tarihinde zaman içinde nasıl değiştiğini fikrî ve tarihî gelişmelerle irtibatlı olarak ortaya koymak ve bu tasarrufa dair açıklamaların nasıl olduğunu incelemektir.

بيانات النشر

DOI

10.26570/isad.346781

المجلة

İslâm Araştırmaları Dergisi

عدد الاقتباسات

2

الوصول

مصادر البيانات

• openalexW27822426442026-07-10T14:44:18.000387+03:00