ArticleGreen Open Access2025tr
A Comparative Study of Ibn Ḥazm and Abū Manṣūr al-Māturīdī’s Views on Istiṭāʿah
Abdullah Yekta
Authors
AY
Abdullah Yekta
Kahramanmaraş İstiklal Üniversitesi
Yükleniyor…
Yükleniyor…
Abdullah Yekta
Abdullah Yekta
Kahramanmaraş İstiklal Üniversitesi
Öz: Bu araştırmada Zahiriyye mezhebinin imamı Davut ez-Zahirî’den sonra mezhebin teorisyenlerinden İbn Hazm’ın insanın kaderi meselesinin anlaşılmasında önemli bir rol oynayan istitâate dair görüşünü ve bu kavramı nasıl tahlil ettiğini tespit ettikten sonra onun bu kavram hakkındaki görüşünü Ehl-i sünnetten Ebu Mansur el-Mâtürîdî’nin istitâat hakkındaki görüşüyle bir mukayesede bulunulmuştur. Araştırmada öncelikle İbn Hazm’ın istitâat kavramının tahlili, tanımı ve çeşitlerini nasıl tespit ettiğini ortaya koyduktan sonra onun bu görüşleri İmam Mâtürîdî’nin istitâat hakkındaki görüşleriyle mukayese edilmiştir. Mukayesede her iki âlimin ittifak ettikleri ve ayrıldıkları hususlar delilleriyle sunulmuştur. Bu araştırmayı yapılırken İbn Hazm ve İmam Mâtürîdî’nin konuyla ilgili eserleri tarandıktan sonra İbn Hazm’ın konuyu teferruatıyla ele alan eseri el-Fasl fi’l-mileli ve’l-ehvâi ve’n-nihal ile İmam Mâtürîdî’nin Kitabü’t-Tevhid’i esas alınmıştır. Cebriyye, nsanın fiillerini meydana getirmede herhangi bir kuvvete sahip olmadığını, fiilin tamamıyla Allah'a ait olduğunu; insanın sadece ilahi fiillere konu olduğunu söyler. Buna mukabil diğer ekollerdeki kelam âlimleri Allah’ın verdiği bir kuvvetle insanın kendi fiillerini yaptığını, bundan dolayı insanın yaptıklarından mesul olduğunu söylemişlerdir. Mezhepler arasında tartışma konusu olan bu ikinci görüştür. Bu ikinci görüşü savunanlar, istitâatin fiilden önce mi, yoksa fiil esnasında mı insana verildiği konusunda tartışmışlardır. İmam Mâtürîdî ile İbn Hazm arasında ihtilaf konusu olan istitâat, fiille beraber insana verilen istitâattır. Her iki âlimin de fiilin meydana gelmesi için bu istitâati esas kabul ettikleri tespit edilmiştir. İnsan fiilinin meydana gelmesinde iradenin fonksiyonu nedir? İnsan eylemlerini özgür bir iradeyle mi yoksa daha önce belirlenmiş bir takdirle mi yapmaktadır? Her iki âlim de bu soruları cevaplamadan önce istitâat konusunu teferruatıyla ele almaktadırlar. İmam Mâtürîdî insanın iradesiyle fiillerine yön verdiğini ve bundan dolayı da yaptıklarından mesul olduğunu iddia ederken İbn Hazm insan fiillerinin Allah'ın tevfîki ve maunetiyle meydana geldiğini düşünmektedir.