Concepts of fate and power at Ash'ari and Juvayni

Abstract

İlahi veya gayr-ı ilahi hemen her dinde itikadi problemler ortaya çıkmış ve o dine mensup olsun olmasın, ilim adamları bu problemlere kafa yormuş, aralarında çözüm için tartışmalar meydana gelmiştir. Bu tartışmalar kimi zaman küçük ihtilaflar şeklinde olmuşsa da, bazen de tarafların birbirini küfürle itham etmelerine kadar vardırılmıştır. Neredeyse hiç bir konuda fikir birliğine varılamamıştır. Ancak bu bizce kötümser yaklaşılmaması gereken bir durumdur. Zira tarihin öğrettiği kadarıyla, insanın dahil olduğu pek çok meselede kişilerin yetiştiği çevre, aldığı eğitim, düşünce yapısı gibi faktörlerin etkisiyle fikir ayrılıkları yaşanması doğal bir seyirdir. Bu fikir ayrılıkları entelektüel bir zenginlik olarak insanın gelişmesi ve modernleşmesine büyük katkılar sağlamıştır. İslam'ın ilk dönemlerinden itibaren de itikadi konularda müslümanlar pek çok problemle karşılaşmış ve problemlere çözüm arayışında şiddetli tartışmalara şahit olmuş ya da bizzat içinde bulunmuştur. "Kader" ve "insan fiilleri" de bu problemlerden birisi ve belki de en önemlisidir. İnsanı yaratan, imtihan etmek için dünyaya gönderen Allah Teala ile birinci vazifesi O'nun kendini tanıttığı şekilde Allah'ı tanımakla mükellef olan insan arasındaki ilişkinin niteliği ve insan hayatına yansıması anlamındaki kader ve insan fiilleri problemi, müslüman olsun ya da olmasın çok sayıda ilim adamını ulaşabildiği deliller ışığında söz söylemeye itmiştir. Kimi ilim adamı aklı ve müşahedeyi çözüm arayışında kendine rehber edinirken, kimi de lafızcı bir yaklaşımla tamamen nassa bağlı kalmıştır. Bazıları da aklı ve nakli meczederek tartışmalara farklı bir boyut kazandırmıştır. Kaderin ne olduğu, Allah'ın ezelde her şeyi takdir edip etmediği, Kur'an'da kaderin ne anlamda kullanıldığı, insan fiillerinin kim tarafından yaratıldığı ve fiillerin asıl failinin Allah mı yoksa insan mı olduğu, insanda istitaatin varlığı, mahiyeti, insanda hakiki anlamda iradenin var olup olmadığı gibi hususlar kader ve insan filleri probleminin etrafında dönen tartışmaların odak noktası olmuştur.Çalışmamız, İslam düşünce tarihine damga vurmuş, ortaya çıktığı günden bu yana sayısız taraftar edinmiş, kendine özgü fikirleriyle hak ettiği ilgi ve alakayı ilim adamları tarafından incelenerek görmüş olan Eş'ariyye ekolünün kurucusu İsmail b. Hasan el-Eş'ari'nin Kitabü'l-Luma'da ve aynı ekolün en önde gelen isimlerinden, müteahhirun kelamcıların sonuncusu Ebu'l-Meali Abdülmelik el-Cüveyni'nin Kitabü'l-İrşad'da kader ve insan fiilleri konusunda ne dedikleri, meseleye nasıl yaklaşıp ele aldıkları ve istidlalleri üzerinedir. Çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde her iki alimin hayatı, eserleri ve metodolojileri hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde kader, kaderin Kur'an'da ve hadislerde nasıl geçtiği, Mu'tezile ve Ehl-i Sünnet'in kader hakkın kısaca ne dedikleri ve Eş'ari ve Cüveyni'nin adı geçen eserlerinde kader hakkındaki düşünceleri verilmiştir. Üçüncü bölümde ise insan fiilleri ve istitaat problemine genel bir