Ebü'l-Muîn en-Nesefî'de bilgi teorisi

Abstract

Bu çalışma, kelâm ilminde bilgi teorisi (epistemoloji) meselesini, özellikle Mâtürîdî geleneğin önde gelen isimlerinden Ebü'l-Muîn en-Nesefî (ö. 508/Ebü'l-Muîn en-Nesefî bağlamında incelemeyi amaçlar. Kelâmın kendi düşünce sistemini kurarken bilgiye verdiği değer, hem İslâm kültür mirasının çözümlemesi hem de bu mirastan hareketle yeni açılımlar geliştirme bakımından önemli görülür. Kelâmcıların epistemolojik tartışmalarda önce bilginin mümkün olup olmadığı meselesine yoğunlaştıkları, ardından bilginin kaynağı üzerinde durdukları belirtilir. Bu vurgu, bir yandan nazarî karakterli kelâm için sağlam bir temel kurma, diğer yandan "sofestaîyye" adı altında anılan ve objektif bilginin imkânından kuşku duyan ya da onu imkânsız sayan septik ve rölativist tutumları reddetme amacı taşır. Metin, bilginin tanımı, imkânı, kaynakları, tasnifi ve değeri gibi başlıklarda erken dönemlerden itibaren süren tartışmaların III/IX. yüzyıl sonlarına doğru kelâm düşüncesinde kayda değer bir birikim oluşturduğunu; bilginin özellikle Mâtürîdî'den (ö. 333/944) itibaren kelâm literatüründe müstakil bir konu olarak ele alındığını vurgular. Bu çerçevede Ebü'l-Muîn en-Nesefî'nin, hem Mâtürîdî ekolünün önemli bir takipçisi olması hem de bilgi teorisi konusundaki dikkat çekici yaklaşımları sebebiyle üzerinde çalışılması gereken bir isim olduğu ifade edilir; özellikle kelâm alanındaki eseri Tabsıratü'l-Edillede bilgi konusuna yer verişi öne çıkarılır. Çalışma, giriş ve üç bölümden oluşur. Girişte konunun önemi, kapsamı ve kaynaklar tanıtılır. Birinci bölümde bilginin tanımı, ilim-bilgi ilişkisi, bilginin kavramsal alanı ve bazı kelâmcı ile filozofların görüşleri ele alınır. İkinci bölümde bilginin imkânı, kaynağı ve türleri Nesefî'nin yaklaşımlarıyla incelenir. Üçüncü bölümde bilginin alanı ve değeri tartışılır; sonuç kısmında ulaşılan bulgular özetlenir.