Mâtürîdî'nin kelâm sisteminde peygamberlerin ismeti

Abstract

Tezimizde işlemeyi hedeflediğimiz konu Kelâm disiplininde ele alınan nübüvvet müessesesinin temellendirilmesi ve savunusundan biraz daha farklı olarak Mâtürîdînin Hz. Peygamber?e dair düşüncelerini tespit etmek idi. Bu amaçla başladığımız çalışma, süreç içinde ismet kavramı şeklinde tahsise uğradı. Çünkü Mâtürîdînin Hz. Peygambere dair düşüncelerinde ismet inancı merkezi bir noktada bulunmaktadır. İmam Mâtürîdînin ismet inancına dair düşüncelerini doğru anlayabilmek içini onun dönemi ve öncesinde bu kavramın nasıl anlaşıldığını anlamaya çalıştık. Erken devir tefsir ve hadis kaynaklarında ismet inancının temellerine daha sonraki dönemde oluşmuş mezheplerde de bu inançla ilgili tartışmalara yer verdik. Bu inancın 3. asırda teşekkül ettiği iddiaları gerçeği yansıtmamaktadır. İsmet, sonraki dönemlerde daha rafine bir şekil almış olsa da müslümanların nübüvvete ve peygamberlerine dair düşünce ve inançlarında ilk andan itibaren merkezi bir yer tutmuştur. Hz. Peygamberin varlık içinde nasıl konumlandırıldığı ve beşer olusundan ne anlaşıldığı gibi konular ismet mevzuu ile alakalı bulunduğu için evveliyetle işlendi. İmam Mâtürîdînin anlayışında itâb ayetlerini tevil etmesi, zelleleri yorumlarken gösterdiği hassasiyet, Hz. Peygamber?in şahsının mucizevi bir yapı arz etmesi gibi hususlar bir arada düşünüldüğünde peygamberler ve hassaten Hz. Peygamber ile hata edebilirlik arasında ciddi bir mesafenin bulunduğu muhakkaktır. O hiçbir itâb ayetinde peygamberlerin ve Hz. Peygamberin hata etmiş olma ihtimalini söz konusu etmez. Bununla birlikte peygamberlerin zelle işlemelerini teorik manada kabul etmiş hatta bunu bazı konularda bir argüman olarak kullanmıştır. Mâtürîdînin peygamberler için kabul edebileceği maksimum hata daha efdal olan varken faziletli olanı tercihleridir. Hz. Peygamber özelinde bu durum sadece onun çok merhametli olmasından kaynaklanmıştır. Mâtürîdî Hz. Peygamberin nübüvvetini onun fizyolojik ve ahlaki manadaki üstünlükleri ile ispat eder. Ahlaki üstünlükleri ise onun günah işlememsi ve hiç kimsede birleşmeyen bütün kemal özelliklere sahip olmasıdır. İmam Mâtürîdînin bu ispat metodu onun ismet anlayışının nübüvveti ispat ve temellendirmesinde ne kadar merkezi bir konumda olduğunu göstermektedir.