Son dönem kelâm ilminde metot

Abstract

Bu tez, XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren kelâm ilminde görülen metot değişikliğini ve bunun doğurduğu "yeni kelâm" hareketini incelemeyi amaçlar. Çalışma, Batı'da klasik düşünceden modernliğe geçişin ve Batılılaşma sürecinin İslâm dünyasındaki fikrî ortamı nasıl etkilediğini; bu etkiler karşısında entelektüel kesimde oluşan farklı tutumları ve ortaya çıkan yeni "İslâm âlimi" tipini tahlil eder. "Metot" kavramı, kelâmın meseleleri ele alış tarzı, konuları işleyiş biçimi ve hedefe ulaşmak için kullanılan vasıtaların mahiyeti olarak tanımlanır. İncelemede, hareketi yanlış yönlendirmemek için "son dönem" ifadesi tercih edilir; yoğunlaşma amacıyla özellikle XIX. yüzyıl sonu ile XX. yüzyıl başındaki canlı safha esas alınır. Tez, Osmanlı Türkiye'si, Mısır ve Hindistan merkezli bir bakışla yürütülür; Irak, Suriye ve Mağrib'in bu merkezlerle ilişkisi dikkate alınır. Son dönem Şiî kelâmı, kendine has özellikleri ve tarihî boyutu sebebiyle kapsam dışında bırakılır. Çalışmada başlıca isimler olarak Mısır'dan Muhammed Abduh ve Reşîd Rızâ, Hindistan'dan Şiblî Nu'mânî, Seyyid Ahmed Han ve Muhammed İkbâl, Türkiye'den İzmirli ile Harpûtî ve Filibeli Ahmed Hilmi gibi şahsiyetler ele alınır. Girişte kelâm tarihinin metodolojik çerçevesi çizilerek klasik dönemle şerh-hâşiye durgunluğunun başladığı dönemler birlikte değerlendirilir; yalnız nakle değil tespit ve tahlile ağırlık verilir. Birinci bölümde son dönem kelâmını etkileyen amiller; ikinci bölümde yenileşmenin kelâma tesiri ve yeni bir yöntem ihtiyacı ile bu amaçla kaleme alınan önemli eserler; üçüncü bölümde ise yeni kelâmın metodolojisi temel problemler üzerinden incelenerek görüş ayrılıkları, eleştiriler ve eksikler ortaya konur. Sonuç kısmında hareketin genel değerlendirmesi yapılır ve günümüz kelâmına yönelik bazı teklifler sunulur.