Ebu İshak Zahid es-Saffâr'ın Kelâm yöntemi

Abstract

Ebû İshak Zahid es-Saffâr, Hanefi-Mâtürîdî Kelâm anlayışının önemli bir temsilcisidir. O, Mâtürîdîliğin ortaya çıktığı sosyokültürel çevre olan Maveraünnehir bölgesinin Buhara şehrinde, 450/1058 yılında doğmuş, öğrenimini burada tamamlamış, Merv şehrine sürgüne gönderilinceye kadar Hanefi alimlerinin reisliği görevini yürütmüş ve sürgün dönüşü bu şehirde 534/1139 yılında vefat etmiştir. Bu çalışma, onun Kelâm yöntemini belirlemeyi amaçlamaktadır. Giriş bölümünde; araştırmanın konusu, önemi, amacı, yöntemi ve kaynakları hakkında bilgi verilmiştir. Araştırmada şahıs üzerinde derinleşme adı verilen bir yöntem kullanılmıştır. Bu yöntemde, kişi üzerinde derinleşilerek onun görüş ve düşünceleri, sosyokültürel etkenler dikkate alınarak değerlendirilmektedir. Belirtilen yöntemin uygulanabilmesi amacıyla birinci bölümde Saffâr'ın yaşamını sürdürdüğü Maverâünnehir bölgesinin V. ve VI. (XI. -XII.) yüzyıllardaki siyasi, sosyoekonomik ve ilmi durumu ile bölgede varlık gösteren din, mezhep ve felsefi akımların etkinlikleri tespit edilmiştir. İkinci bölümünde; onun hayatı, ilmi kişiliği, eserleri ve atıf yaptığı kaynaklar ayrıntılı şekilde ele alınmıştır. Üçüncü bölümde; Saffâr'ın Kelâm yöntemi belirlenmeye çalışılmıştır. Bunun için onun günümüze ulaşan Telhisü'l-edille li-kavaidi't-tevhid ve Risale fi'l-Kelâm adlı Kelâm eserleri tahlil edilerek öncelikle itikadi konularda akla değer vermeyi ve gerektiğinde fikri tartışmalara girmeyi savunan Kelâm ilmine bakışı ve Kelâm müdafaası tespit edilmiştir. Daha sonra bilgi teorisi kapsamına giren bilginin tanımı, imkanı, kaynakları ve bilgi türleri hakkındaki görüşleri ile savunduğu ve eleştirdiği bilgi anlayışları belirlenmiştir. Ayrıca onun Kelâm yöntemini ortaya koyabilmek adına aklın ve naklin bilgisel değeri konusuna bakışı ele alınmıştır. Çünkü bu husus, mütekellimlerin ve İslâm mezheplerinin yöntemlerinde belirleyicidir. Son olarak görüşlerini temellendirirken ve savunurken Saffâr'ın kullandığı istidlal türleri belirlenmiş ve örneklerle tanıtılmıştır.