Ömer Nesefî'nin tefsirinde belâgat ilmi bağlamında dil-kelâm ilişkisi

Abstract

Tez, giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde ilk olarak tezin konusu, kapsamı, yöntemi ve kaynakları ele alınmakta akabinde Nesefî'nin kısa biyografisine ve üzerinde araştırmanın yürütüldüğü et-Teysîr fi't-tefsîr isimli tefsirine ayrı ayrı değinilmektedir. Tefsire dair başlığın ilk kısmında eserin genel bir değerlendirmesi yapılmakta ikinci kısmında müellifin et-Teysîr'de yer verdiği dil ilimlerine kısaca temas edilmektedir. Tezin öneminin vurgulandığı ve araştırma konusuna girişin yapıldığı bu bölümden sonra çalışmanın birbirini tamamlayan iki temel bölümlerinden ilkine geçilmektedir. İlk bölümde başlangıç mahiyetinde belâgatın kelâm ve tefsir ilimleriyle irtibatına değinilen bir kısımdan sonra et-Teysîr'deki meânî ilmi tahlilleri irdelenmektedir. Meânî ilmine ait sanatlar bu kısımdaki başlıkları şekillendirmektedir. Nesefî'nin âyet yorumlarında bu sanatlara dair ele aldığı belâgî açıklamaları, terimsel ifadeleri incelenirken kelâmî düşüncesinin etkisi olduğu düşünülen belâgî izahlarına dair örneklere de yer verilmektedir. Meânî sanatları için kullanılan yöntem, yine bu bölümde bulunan beyân ilmine ait sanatlara da uygulanmaktadır. Ancak bedî' ilminin ele alındığı kısımda; kelâm ilmiyle ilgisi olduğu tespit edilen bedî' sanatları sınırlı olduğu için bu sanatlara müstakil başlıklar ayrılmayarak genel bir çerçeve ile örnek âyetler üzerinden tahlillerde bulunulmaktadır. Tezin ikinci bölümünde ise Nesefî'nin akâid metni ve belâgat konuları göz önünde bulundurularak oluşturulan kelâm ilmi başlıkları altında müellifin kelâm-belâgat ilişkisine dair kurduğu irtibatlar tahkik edilmektedir. Bu bölümde gerekli görülen yerlerde diğer dil ilimlerine de müracaat edilmekte, Nesefî'nin görüşünü dayandırdığı dilsel temeller ortaya konulmaktadır. Bu şekilde biri belâgattan kelâma diğeri kelâmdan belâgata olmak üzere ele alınan iki bölüm birbirini tamamlamakta böylece her iki ilmin de birbiriyle olan ilişkisi gösterilmektedir. Bir bütünün iki parçası olan bu bölümlerde, Nesefî'nin karşı çıktığı itikadî düşüncelere mensup âlimlerin eserlerindeki belâgî/dilsel izahlar, Nesefî'nin dilsel yaklaşımlarıyla karşılaştırılarak ve Arap belâgatına dair görüşleri incelenerek tezin temel iddiası desteklenmektedir.