Tasavvufî kelâm: Hâris el-Muhâsibî, Muhammed b. Kerrâm, Ebü'l-Leys es -Semerkandî, Abdullah et-Tüsterî ve Ebû Şekûr es-Sâlimîler örneği

Abstract

Bu çalışma, İslâm düşüncesinde tasavvuf ve kelâm disiplinleri arasında gelişen tarihsel etkileşimi ve bu etkileşim sonucunda ortaya çıkan "tasavvufî kelâm" anlayışını konu edinmektedir. Tasavvufî kelâm, klasik kelâm ilminin teorik meselelerini ahlâkî, kalbî ve manevî bir perspektifle yeniden yorumlayan özgün bir düşünce biçimi olarak ele alınmaktadır. Bu çerçevede çalışmada, Hâris el-Muhâsibî, İbn Kerrâm, Ebü'l-Leys es-Semerkandî (ö. 373/983) ve Ebû Şekûr es-Sâlimîler gibi şahsiyetlerin kelâmî yaklaşımları tasavvufî yönleriyle birlikte analiz edilmiştir. Tezin ilk bölümünde araştırmanın amacı, kapsamı, yöntemi ve kaynakları değerlendirilmiş; ikinci bölümde tasavvuf ve kelâm ilimlerinin temel kavramları, etkileşim alanları, epistemolojik ve ahlâkî dayanakları, tarihî gelişim süreci ve temel problemleri açıklanmıştır. Özellikle Hasan el-Basrî'nin (ö. 110/728) zühd ve kader anlayışı, tasavvufî kelâmın entelektüel arka planına yaptığı katkı bakımından detaylı biçimde incelenmiştir. Gelişme bölümlerinde, her bir temsilcinin zühd, iman, amel, kader, marifet ve ilâhî sıfatlar gibi konulardaki yaklaşımları; klasik kelâm ekolleriyle mukayeseli olarak değerlendirilmiş ve bu yaklaşımların tasavvufî-kelâmî karakteri ortaya konmuştur. Özellikle Hâris el-Muhâsibî'nin er-Riʿâye li Ḥuqûkillâh adlı eseri üzerinden iman, takvâ, ihlâs ve nefis muhasebesi kavramlarının nasıl sistemleştirildiği analiz edilmiştir. Bu çalışma, "tasavvufî kelâm" kavramını hem teorik hem metodolojik bir kategori olarak ilk kez sistematik biçimde tanımlamakta ve bu alanın düşünce tarihi içerisindeki yerini vurgulamaktadır. Sonuç bölümünde ise ele alınan şahsiyetlerin ortak temaları, yöntem farklılıkları ve tasavvufî kelâmın günümüz düşüncesine katkı potansiyeli tartışılmıştır.