Ebü`l Leys es-Semerkandi ve kelami görüşleri

Abstract

ÖZET Araştırma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, Ebü'1-Leys es- Semerkandî'nin (ö. 373/983) hayatı, ilmi kişiliği, döneminin siyasi ve ilmi durumu ile eserleri incelenmiştir. Eserlerinden bir kısmı aynı muhteva ile farklı isimler altında müellife izafe edilirken, diğer bazılarının gerçekte müellife ait olmadığı görülmüştür. Çalışmanın ikinci bölümünde Şerhu'l-Fıkhi'l-ebsat ve Beyânü akîdeti'l-usûl'un müellife nispeti, bulundukları yerler ile her iki eserin muhtevaları hakkında bilgi verilmiştir. İman esaslarından teferruatla ilgili konulan ihtiva eden Şerhu'l-Fıkhi'l-ebsafm müellife aidiyeti hakkında bir takım tereddütler olmuşsa da, araştırmamız sonucunda eserin ona ait olduğu kanaati ağır basmıştır. Müellife nispeti konusunda herhangi bir ihtilaf bulunmayan Beyânü akîdeti'l-usûl'un ise, Risâletü'l-ma'rife ve'l-iman ve Risâletü'l-es'ile ve'l-ec'vibe adı altında kütüphanelerde kayıtlı olduğunu gördük. Bu eserin, Batı Ülkeleri kütüphanelerinde tercümeleriyle birlikte bulunduğunu da tespit ettik. Bu küçük risale, soru- cevap tarzında, hiçbir delil zikredilmeden, derli toplu bir şekilde telif edilmiş olup, müslüman halkın okuyup iman esaslarını öğrenebileceği bir özet niteliğindedir. Araştırmamızın üçüncü bölümünde, müellife ait söz konusu iki eserden hareketle akâid ve kelâm alanındaki görüşlerini sistematize ederek ortaya koymaya çalıştık. İlimlerin henüz birbirinden kesin hatlarla ayrılmadığı bir dönemde yaşamış olan müellif, Ehl-i sünnet' in Matüridî ekolünün sonraki nesillere devredilmesinde önemli rol oynamış, kelâm da dahil olmak üzere İslâmî ilimlerde söz sahibi kabul edilmiştir. Türklerin yoğun olarak bulunduğu bir coğrafyada yaşaması sebebiyle, onun kelam anlayışı İslâm Dünyasının diğer bölgelerinde gelişen anlayışa nispetle biraz farklılık gösterir. Yine bu bölümde, Ehl-i sünnet kelâm kitaplarında görülen münakaşa, ihtilaflı konulan ele alma, delillendirme ve muanzı susturma metodununun müellif tarafından da kullanıldığı açıkça görülmüştür. İlahiyat