İmam Birgivî Selefî mi Hanefî-Mâtürîdî mi?
Abstract
Birgivî Mehmed Efendi (ö. 981/1573), eserleri ve savunduğugörüşleri ile gerek yaşadığı dönemde ve gerekse vefatından sonra tanınanve etkisi devam eden Osmanlı âlimlerinden birisidir. Başta el-ʿAvâmil veİzhâr olmak üzere Arap grameri konusunda kaleme aldığı kitapları, ahlâkve tasavvufa dair eṭ-Ṭarîḳatü’l-Muḥammediyye adlı eseri ve fıkha dairçalışmaları, onun yaygın bir şöhrete kavuşmasında etkili olmuştur.Ayrıca onun kişiliği ve ilmi şahsiyeti de tanınıp bilinmesinde etkilidir.Zira onun en dikkate değer yönü, kendi dönemindeki dinî, ahlâkî vesosyal meselelere özel önem vermesi ve bunlarla ilgili şahsî görüşlerinive tenkitlerini cesaretle ortaya koyabilmesidir. Birgivî’nin fıkıhta Hanefî,itikadî görüşleri itibari ile ise Mâtürîdî olduğu kabul edilmektedir. Butebliğde, Birgivî’nin eṭ-Ṭarîḳatü’l-Muḥammediyye adlı kitabı ilekendisine nisbetle yayımlanan Dâmiġatü’l-mübtedi‘în adlı eserde yeralan konular çerçevesinde mezhebi kimliği ele alınmıştır. eṭ-Ṭarîḳatü’lMuḥammediyye ve Dâmiġatü’l-mübtedi‘în adlı eserlerde öne çıkarılan vesavunulan kelâmî görüşler, Mâtürîdîliğin temel kabulleri ve görüşleri ileuyumludur. Bu açıdan onun Mâtürîdî mezhebine mensup olduğudüşünülebilir. İstifade ettiği ilmi kaynakları da onun Hanefî-Mâtürîdîâlimleri ile bağlantısını ortaya koymaktadır. Zira onun “Şeyh elİmâmü’z-Zâhid Hüccetü’l-Hak ve’d-Dîn İbrâhim b. İsmâil es-Saffâr”diye anarak Mâtürîdî kelâmcısı Ebû İshâk es-Saffâr’a (ö. 536/1139) veonun Telḫiṣü’l-edille adlı eserine atıf yaptığı bilinmektedir. Özellikle eṭṬarîḳatü’l-Muḥammediyye’de yer alan Kaderiyye, Keysaniyye, Râfızîler,Hâricîler, Yezidiyye ve Neccâriyye gibi fırkaların bazı görüşlerinin küfrügerektirdiğinin anlatıldığı bölüm, Telḫiṣü’l-edille’nin ilgili kısmı ileaynen örtüşmektedir. Buna göre Birgivî’nin Mâtürîdî kelâmına dairkaynaklarından birisinin Telḫisü’l-edille olduğu anlaşılmaktadır. Buna karşın eṭ-Ṭarîḳatü’l-Muḥammediyye’de yer verdiği “emrolunan”,“yasaklanan” ve “mendup olan” ilimler şeklindeki tasnifinde, kelâmilmini yas