Klasik Dönem mâtürîdiyye kelâm'ında te'vîl anlayışı

Abstract

Dinî ilimler geleneğinin ortak kavramlarından bir olan ?te'vîl? kelimesi, sözlükte ?bir şeyi geri çevirmek, aslına döndürmek ve sonucunu açıklamak? gibi anlamlara gelmektedir. Çeşitli âyetlerde on yedi defa zikredilen te'vîlin Kur'ân'daki kullanımı, onun sözlük anlamıyla büyük oranda uygunluk içerisindedir. Bununla birlikte Âl-i İmrân Sûresi'nin yedinci âyetinde ?müteşâbihât? lafzıyla beraber anılan te'vîl, buradaki kullanımının da etkisiyle bilginler tarafından Kur'an'da yer alan kapalı (mübhem) bazı ifadelerin uygun mânalarda ?yorumlanması? şeklinde değerlendirilmiştir. İmâm Mâtürîdî ve onu takip eden Mâtürîdiyye âlimleri de te'vîl kelimesine sonradan kazandığı ?yorum? veya ?açıklama? anlamını yüklemişler ve bu bağlamda kendi yorum teorilerini inşâ etmişlerdir.İmâm Mâtürîdî'ye göre ?tefsir? ve ?te'vîl? kavramları yorum faaliyetinin iki ayrı yönüne işaret etmektedir. Sahâbenin açıklamalarını kapsayan bir terim olan tefsir, kesinlik ifade eder. Sonraki âlimlerin yorumlarına karşılık gelen te'vîl ise, birden fazla ihtimâli içerisinde barındırdığı için kesinlik taşımaz. Mâtürîdîler'e göre naslarda Allah hakkında kullanılan ?el, yüz, göz, ayak? vb. kelimelerin yanı sıra O'nun tekliği, eşsiz ve benzersizliği ilkesiyle çelişen tüm ifadeler, çeşitli mecâzî mânalarda te'vîl edilmelidir. Ancak bu te'vîllerde daima dinin özüne ve müslümanların genel kabullerine uygunluk şartı aranmalı, yapılan tercih ve yorumlar yegâne doğrular şeklinde takdim edilmemelidir.