MATURİDİ'DE ALLAH-ALEM İLİŞKİSİ

Abstract

Bu çalışma büyük kelâm bilgini Ebû Mansûr el-Mâturidû'nin ulûhiyyet anlayışınıbelirlemeye ve diğer kelâmcılarla kıyaslayarak kendine özgü yönlerini ortaya çıkarmayaçalışmaktadır.Esasen İslam dininin uluhiyyet anlayışı Kur'ân'da açıklanmış; Allah'ın varlığı, birliği,sahip olduğu sıfatları hakkında yeterince açıklama yapılmıştır. Ne var ki, gerek din dilindenkaynaklanan anlama sorunları, gerekse sosyo-kültürel koşullar ile yabancı din ve felsefûakımların etkisiyle bazı tartışmalar ortaya çıkmıştır. Bu tartışmaların bir kısmı kelamcılarınkendi aralarında geçerken bir kısmı da yabancı din ve kültürlerle yapılmış; Kur'ân ve sünnetmerkezli Allah inancının savunulması ihtiyacı doğmuştur. Böyle bir ortamda 10. yüzyıldayaşayan Ebû Mansûr el-Mâturidû de İslam inanç esaslarını belirlemeye, ispat etmeye vesavunmaya çalışan bir din ve kelâm bilgini olarak karşımıza çıkmaktadır.Mâturidû, uluhiyyet anlayışını kendi bilgi sistemi doğrultusunda şekillendirmekte; aklı,duyuları ve nakli esas almaktadır. Düşünüre göre duyular bize şüphe duymayacağımız bazıbilgiler verdiği gibi, gerek mütevatir gerekse âhad olsun haber de bize bir takım zorunlubilgiler verir. Akla gelince, duyu ve haber yoluyla elde ettiğimiz bilgilerin doğruluğunuancak onun aracılığıyla kontrol edebiliriz. Buradan hareketle Mâturidû Allah'ın varlığınıkozmolojik ve teleolojik delillerle ispatlar. Ayrıntılı bir sıfat tasnifine gitmeksizin Allah'ınşanına yaraşır biçimde pek çok sıfatı kabul eder ve bunların hepsinin ezelû, Allah'ın zatıylakâim sıfatlar olduğunu söyler.Düşünür, uluhiyyet anlayışında tenzihe verdiği büyük önem sebebiyle teşbihû /tecsimûyapıdaki mezhep ve fırkalardan; mâna sıfatları Allah'a vermemeleri nedeniyle Mu'tezile'den,tekvûnin ve fiilû sıfatların hâdis oluşunu kabul etmeleri nedeniyle de Eş'ariler'den ayrılır.Anahtar Kelimeler: Allah, Tanrı, İsbât-ı Vâcib, İlâhû Sıfatlar, Kur'ân, Kelâm, Mâturidû