Mu'tezile düşüncesinde insan hürriyeti

Abstract

Bu çalışma Giriş ve Üç Bölüm olarak hazırlanmıştır. Giriş- kısmında, Müslü- man kültür ve düşüncesinde insan hürriyeti probleminin hangi etkenlerle ortaya çık mış olduğuna dair bir takım Batılı ve Doğulu araştırmacıların görüşleri tartışılmış, ayrıca hürriyet kavramının Kelâm literatüründeki karşılığı olan "ihtiyar" kavramı ile ilişkisi incelenmiştir. Birinci bölümde, insan hürriyetine ilişkin tartışmaların nasıl ve hangi etken lerle ortaya çıktığı olaylar ve şahıslar bazında incelenerek, konunun arka planı sah nelenmeye çalışılmış; burada kader tartışmalarından bazı önemli kesitler verilerek, o günün olaylarının Müslüman zihniyetindeki izdüşümleri değerlendirilmiştir. Ayrıca fetihler sonucu çok kültürlü ortamda farklı kültürel evrenlerle karşılaşan. Müslü man'ın kendi kimliğini korumaya çalışırken, zihniyetini harekete geçiren savunma mekanizmaları üzerinde durulmuştur. O günün sosyal ve siyasal olayları çerçevesin de, hilafetten saltanata geçerek siyasallaşan ve kendi konumlarına meşruiyet kazan dırmak için bu söylemlere destek veren iktidarların tezlerine ve bazı insanların fata lizme varan cebir akidesine karşı geliştirilen Mu'tezile düşünürlerinin kader ve insan hürriyetine bakış açılan bu bölümde verilmiştir. İkinci bölümde, insan hürriyetinin temel dinamikleri olan "irâde", "kudret" ve "bilgi" incelenmiştir. Bu bölümde farklı Kelam ekollerinden seçilen bilginlerin görüşleri, Mu'tezile düşüncesi ile mukayeseli bir şekilde değerlendirilmiştir. Burada önde gelen Mu'tezile bilginlerinin görüşleri de bazı Eş'ârî ve Mâtürîdî bilginlerinin görüş ve eleştirileri ile mukayese edilirken, her konu Allah-insan ilişkisi açısından incelenmiştir. Üçüncü bölümde ise Multezile'nin insan fiilleri anlayışı ortaya konulurken, insan fiillerinin motivasyonları olan iç ve dış etkenler ve bu etkenlerin insan hürriyeti üzerindeki etkileri incelenmiştir. Burada Müslüman Kelâmı'nda ağırlıklı olarak tartışılan^//, kesb ve halk kavramları, daha sonra fiilin oluşum şekli, istemli ve zorun