Mu'tezile görüşüne temel teşkil eden âyetlerin tahlili (Keşşâf ve Medarik örneği)

Abstract

İslâm'ın birinci asrından itibaren gerek dinî, gerekse siyasî nedenlerle ortaya çıkmaya başlayan mezhepler arasında Mu'tezile mezhebini de görüyoruz. Mu'tezile'nin doğuşu hakkında birçok rivâyet zikredilmişse de mürtekib-i kebireyle ilgili bir sual Hasan-ı Basrî'ye sorulduğu, Basrî buna cevap vermeden Vâsıl b. Ata öne çıkarak el-menzile beyne'l-menzileteyn teorisini gündeme getirdiği ve bu olayla da hocasından ayrılıp mezhebini kurduğu şeklinde ki rivâyet birçok temel kaynakta zikredilmektedir. Mu'tezile ekolü Vâsıl b. Ata ile kurulmuş olup, Basra ekolünün kurucusu Ebu'l-Hüzeyl el-Allâf ve Bağdat ekolünün kurucusu Bişr b. el-Mu'temir ile de sistemleşme aşamasını tamamlamıştır. Mu'tezile'nin tüm fikrî düşüncesi ve felsefesi, asıllar (usûl) adını verdikleri şu beş ilke üzerinde şekillenir: Tevhid, adâlet, va'd ve vaîd, el-menzile beyne'l-menzileteyn ve emri bi'l-maruf ve nehyi ani'l-münker. Mu'tezile, tartışmalarının tümünü bu ilkeler çerçevesinde yapmıştır. İslam'ın ilk ve en temel kaynağı olması hasebiyle Kur'ân-ı Kerim, her İslam mezhebinin ya da fırkasının başlıca kaynağı durumundadır. Kuşkusuz Mu'tezile de kendi meşruiyet zeminini Kur'ân'da aramıştır. Dolayısıyla Mu'tezile, i'tizâlî anlayışla Kur'ân'ı yorumlama, tefsir yöntemleri geliştirme ve murad-ı ilahiyi anlama gayretlerini en önemli hedefleri arasına koymuştur ve temel ilke olarak gördükleri usûl-i hamse'yi Kur'ân âyetlerine dayandırarak tavizsiz bir şekilde savunmuştur. Miladî 1075 yılında Hârizm şehrinin Zemahşer kasabasında dünyaya gelen Mahmud b. Ömer b. Muhammed b. Ömer el-Harizmî ez-Zemahşerî de Mu'tezilî bir müfessir olup, el-Keşşâf adlı tefsirinde Mu'tezilî fikirleri hararetle savunmuş ve âyetleri hep bu düşünceye uygun olarak yorumlamıştır.Miladi 13. yüzyılda Semerkand Bölgesinde yaşamış olan Hâfızu'd-Dîn Ebu'l-Berekât en-Nesefî ise; Maturidî bir âlim olup vucuda getirmiş olduğu birçok eseri arasında daha çok tefsiri itibar görmüş ve telif edildiğinden itibaren en fazla okunan tefsirlerden olmuştur