MÂTÜRÎDÎ MEZHEBİNDE HÜSUN-KUBUH ANLAYIŞININ DÖNÜŞÜMÜ

Abstract

Bu tez, hüsün ve kubuh ilkesinin Hanefî-Mâtürîdî kelâm geleneğindeki tarihsel ve teorik gelişim ve dönüşümünü incelemeyi amaçlamaktadır. Bu çerçevede öncelikle, mezhebin kurucu ismi olan Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'nin konuya dair yaklaşımı ayrıntılı şekilde ele alınmakta, onun kelâmî sisteminde bu ilkenin ne tür bir işlev üstlendiği tahlil edilmektedir. Ardından, Mâtürîdî'den başlayarak Muhibbullah el-Bihârî'ye kadar uzanan süreçte, bu meseleye katkı sunan, mezhebin genel çizgisine aykırı görüşler geliştiren ya da meseleyi farklı boyutlarıyla ele alan âlimlerin yaklaşımları analiz edilmektedir. Bununla irtibatlı olarak Mâtürîdîliğin hüsün-kubuh meselesi özelinde Eş'arî ve Mu'tezile mezhepleri ile ilişkisi tahlil edilmiş, tarihsel süreçte farklılaşan ihtilaf noktalarına temas edilmiştir. Araştırmanın temel hedefi, hüsün ve kubuh teorisinin Mâtürîdî mezhebi içerisindeki gelişimini tarihsel bağlamda ortaya koymak ve bu teoriye dair mezhep içi farklılaşmaları sistematik bir şekilde değerlendirmektir. Bu bağlamda "zâtî", "aklî" ve "şer'î" olmak üzere üç ayrı düzeyde ele alınan hüsün ve kubuh mertebeleri üzerinden incelenmiştir. Bunun yanında hüsün-kubuh ilkesinin ilâhî fiillerle ilişkili olan "ta'dîl ve tecvîr" bahislerindeki rolüne odaklanılmış, tez boyunca görüşleri tahlil eden alimlerin hüsün-kubuh ilkesine yaklaşımları, söz konusu ilkenin belirleyici olduğu meseleler ışığında tahlil edilmiştir. Bu doğrultuda teklîf-i mâ lâ yutâk, peygamber göndermenin zorunluluğu, marifetullahın vücûbu gibi meseleler, hüsün-kubuh ilkesinin şekillendirdiği fer'î konular olarak incelenmiş ve hüsün-kubuh ilkesine dair teorik bir kabulün kelâmî-usûlî meseleleri nasıl şekillendirdiği gösterilmiştir. Bu kapsamda hüsün-kubuh bahsinin ilâhî hikmet sıfatı ile ilişkisine de çalışma boyunca odaklanılmıştır. Böylece çalışma, Mâtürîdî kelâmında hüsün-kubuh ilkesinin hem kelâm hem de usûl-i fıkıh üzerindeki etkilerini ortaya koyarak, klasik dönemdeki teorik yönelişlerin izini sürmektedir.