The Relationship Between Natural Theology and Kalām

Authors

Abstract

Bu makale, doğal teoloji kavramını ve bu kavramın İslâm kelâmı ile ilişkisini tarihsel, kavramsal ve metodolojik bir çerçevede incelemektedir. İlk bölümde doğal teolojinin tanımı, ortaya çıktığı düşünsel bağlamlar ve tarihsel gelişim süreci ele alınmaktadır. Ardından bu yaklaşımın Tanrı’nın varlığı ve bazı sıfatlarını akıl ve tabiat üzerinden temellendirme çabası olarak nasıl şekillendiği ortaya konulmaktadır. İkinci bölümde doğal teolojinin temel özellikleri analiz edilmektedir. Akla atfedilen rol, tabiata dayalı istidlâlin imkânları ve bu yaklaşımın bilgi üretme kapasitesi tartışılmaktadır. Bunun yanı sıra doğal teolojinin kapsam ve sınırları da ele alınarak söz konusu alanın epistemolojik çerçevesi belirgin hale getirilmektedir. Böylece doğal teoloji ile kelâm ilmi arasındaki ilişkinin daha tutarlı ve sistematik bir zeminde incelenmesi mümkün hâle gelmektedir. Üçüncü bölümde ise söz konusu ilişki, kelâmın farklı ekollerinden seçilen örnekler üzerinden somut olarak ele alınmaktadır. Mu‘tezilî, Eş‘arî ve Mâtürîdî geleneklerde kullanılan aklî istidlâl yöntemleri incelenerek doğal teolojiyle kesişen ve ayrışan yönler tespit edilmektedir. Çalışma, kelâmın doğal teolojiyi bütünüyle benimsemediğini, bazı yöntem ve araçlardan sınırlı ve seçici biçimde yararlandığını ve yararlanması gerektiğini savunmaktadır.