XVIII. YÜZYIL OSMANLI KELAM DÜŞÜNCESİNDE İNSAN FİİLLERİ TARTIŞMALARI

Abstract

Osmanlı ilim geleneğinde insan fiilleri tartışmaları, erken dönemden itibaren âlimlerin gündeminde yer almıştır. Sadruşşerîa'nın müteahhir dönem Eş'arî geleneğe eleştiri olarak yazdığı mukaddimât-ı erba' argümanının yer aldığı et-Tavzîh üzerine Teftâzânî'nin yazdığı et-Telvîh şerhine XV. yüzyılda çokça haşiyeye yazılmıştır. XV. yüzyılda yazılan bu haşiyelerde mukaddimât-ı erba' argümanı, dönemin ilmî eğilimlerine paralel olarak argüman merkezli ele alınmıştır. Bununla birlikte XVI. yüzyılda yaşanan siyasî gelişmeler Osmanlı'da sünnîliğin korunmasına dair birtakım önlemlerin alınmasına yol açarken yazılan eserlerde mezhebî aidiyetlere yönelik ifadeler de artmaya başlamıştır. Osmanlı'nın diyar-ı Rum topraklarında hâkim olan Hanefî-Mâtürîdî geleneği öne çıkararak korumaya çalıştığı sünnî inancın yansıdığı temel metinlerden biri ise Mehmed Birgivî'nin et-Tarîkatü'l-muhammediyye'si olmuştur. Birgivî'nin bu eserinde Sadruşşerîa'nın mukaddimât-ı erba'ını daha sade bir zeminde yeniden ifade etmesi ve "irade-i cüziyye" kavramını kullanması, gerek özgür irade tartışmalarında gerekse Osmanlı âlimlerinin Mâtürîdîliği inşasında oldukça etkili olmuştur. Mezhebî aidiyetlerin güçlü bir şekilde dile getirildiği XVIII. yüzyılda ise Sadruşşerîa ve Birgivî görüşleri merkeze alınarak yazılan irade-i cüziyye risaleleri Osmanlı'da Mâtürîdî geleneğin takip edilmesinde önemli bir literatürdür. Bu çalışmada XVIII. yüzyılda Osmanlı kelam düşüncesinde yoğun bir şekilde tartışılan irade-i cüziyye meselesini dönemin tarihi ve fikrî bağlamı çerçevesinde incelenecektir. Osmanlı düşüncesinde Mâtürîdîliğin itikâdî bir mezhep olarak öne çıkma sürecinde irade-i cüziyye tartışmalarının nasıl bir katkı sağladığı bu çerçevede ele alınacaktır.