İmam Mâtürîdî'nin Te'vîlâtu Ehlşi's-Sünne adlı eserinin tefsir metodolojisi açısından tahlil ve tanıtımı

Özet

Kur'ân'ın inişinden itibaren, müminlerin dünya görüşünü ve Allah'la, insanlarla ve diğer varlıklarla ilişkilerini yönlendiren temel kaynak olduğu; fikrî, toplumsal ve ruhsal sorunların çözümünde ona başvurulduğu belirtilir. Müslümanlar için Kur'ân'ın Allah'tan geldiği ve eksiksiz olduğu tartışmasız olmakla birlikte, âyetleri yorumlayan insanların anlayışları; yaşadıkları sosyal-kültürel çevre, benimsedikleri değerler, eğilimleri ve meslekleri gibi etkenlerle değiştiğinden yorumlar farklılaşır. Bu nedenle Kur'ân'ın kendisindeki bilgi "kesin", insanların Kur'ân'dan elde ettiği bilgi ise "göreli"dir. Bu ayrımı doğru kavramak, kaynak aynı olmasına rağmen İslâm Tarihinde birbirine zıt fırka ve mezheplerin nasıl ortaya çıktığını açıklamak bakımından önemlidir. Kur'ân'ı bütünlüğü gözetmeden parça parça ele alan yaklaşımların Mu'tezile ve Cebriyye gibi ekollerin doğuşunda etkili olduğu vurgulanır. Bu çerçevede, Kur'ân'a bütüncül yaklaşımıyla tefsir geleneğini derinden etkileyen İmam Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'nin (ö. 333/944) yöntem ve eserlerinin incelenmesi gerekli görülür; bunun günümüz ilim insanları ve aydınları için bir sorumluluk olduğu ifade edilir. Çalışmanın konusu, Mâtürîdî'nin "Te'vîlâtü Ehli's-Sünne" adlı eserinin yöntem bakımından incelenmesidir. Mâtürîdî'nin yoğun fikrî, itikadî, siyasî, toplumsal ve kültürel dalgalanmalar içinde akıl ile nakli anlamlı bir bütünlükte birleştirerek Kur'ân âyetlerine dengeli yorumlar getirdiği; dönemindeki farklı eğilimler arasında uzlaştırıcı bir tutum benimsediği ve Ehl-i Sünnet anlayışını Kur'ân ve sünnet ekseninde sağlam bir zemine yerleştirdiği belirtilir. Bu çalışmanın, günümüzdeki Kur'ân yorumlarına katkı sunacağı ve tefsir tarihinin belirli bir dönemini aydınlatacağı düşünülür. Tez; giriş ve üç bölümden oluşur. Girişte konu, amaç, önem, izlenen yol ve kaynaklar tanıtılır. Birinci bölümde Kur'ân'ın inişinden Mâtürîdî dönemine kadar İslâm dünyasındaki siyasî, toplumsal, itikadî ve ilmî gelişmeler; Mâtürîdî'nin bu süreçteki konumu; hayatı, çevresi, ilmî kişiliği ve eserleri (özellikle Te'vîlât) ele alınır. İkinci bölümde Te'vîlât'ın yöntem özellikleri incelenir: Mâtürîdî'nin tefsir yöntemi, aklî ve dil merkezli yaklaşımı, rivayetlerden yararlanma biçimi ve "te'vîl-tefsir" ayrımı. Üçüncü bölümde ise nâsih-mensûh, müteşâbih âyetler, Kur'ân'ın i'câzı gibi yorum sorunları ve Mâtürîdî'nin bu konulara yaklaşımı değerlendirilir. Çalışmada, Te'vîlât'ın Hacı Selimağa Kütüphanesi (nr. 40) ve Kayseri Râşit Efendi Kütüphanesi (nr. 47) yazma nüshaları esas alınmış; yer yer Semerkandî şerhinden yararlanılarak kapalı görülen noktalar açıklığa kavuşturulmaya çalışılmıştır. Bu incelemenin, ileride yapılacak araştırmalara yol göstereceği umulmaktadır.