İmam Mâturîdî'nin Te'vilât'ında tefsir-sîret ilişkisi

Аңдатпа

Delalet ifade etmesi açısından Kur'an lafızları nâzil olduğu ilk andan itibaren muhtelif anlamlara konu olmuş, sürekli anlam ve yorum faaliyetine giren insan zihni tarafından sahih mana arayışında ilk adım olarak kabul edilmiştir. Bu minvalde asırlar boyunca pek çok tefsir çalışması kaleme alınmış ve geride çok ciddi bir tefsir külliyatı oluşmuştur. Bu külliyat içinde Kur'an lafızlarının anlam değerine dair çok farklı perspektifler gelişmiş, her birisi Kur'an-ı Kerim'i farklı bir açıdan ele almıştır. Bu perspektifler arasından özellikle sîret-nüzûl ortamını öne çıkaran tefsir anlayışı, Kur'an lafızlarının muhataplar tarafından anlaşılan ilk manayı tespit etmeye çalışmış ve bu yönüyle ön plana çıkmıştır. Kur'an lafızlarının art zamanlı değil de eşzamanlı delaletini tespit etmeyi amaçlayan söz konusu tefsir yöntemi, bu tespiti yapabilmek için ilk dönem rivayet malzemelerinden yani; esbâb-ı nüzûl ve Mekkî/Medenî ilminden faydalanmıştır. Sonraki dönemlerde lafızlardan oluşan metnin iç bağlamının da bu delalete işaret ettiğinin tespit edilmesiyle münâsebet ilmi gelişmiş ve söz konusu yönteme dahil edilmiştir. İmam Mâtürîdî (v.333/944) de dil ve delalet konularında yetkin bir müfessir olarak Kur'an lafızlarının ifade ettiği manaların tespitinde muhtelif karineler kullanarak kendine has bir yöntem geliştirmiştir. Erken dönemde oluşan ve manayı etkilemesi muhtemel olan rivayet malzemelerine dair takındığı gerçekçi tavır, onun özgür bir müfessir olarak öne çıkmasını sağlamış; rivayetlerin ancak dilsel karinelerle anlaşılması gerektiğini ortaya koymuştur. Öte yandan metni salt dilsel karinelere hapsetmemiş, olgu-nas diyalektiğini kavramış ve lafza ait delaletin tespitinde tarihsel gerçekliğin önemini bilerek erken dönemden itibaren kayda geçirilmiş olan ve lafzın anlamına ilişkin rivayetleri de göz önüne almıştır. Bu yönüyle tezin; İmam Maturidi'nin dilsel bir metin olan Kur'an'ı Kerim'in delaletine dair görüşlerinin tespitini ve ilk döneme dair yazılı rivayetlerin delalet üz