Şemsüddin Muhammed b. Eşref es-Semerkandî'nin İlmü'l-Âfâk ve'l-Enfüs adlı eserinin tahkiki, tercümesi ve değerlendirmesi

Özet

Bu çalışma içerik olarak Şemsüddin Muhammed B. Eşref es-Semerkandî'nin İlmü'l-Ȃfȃk ve'l-Enfüs adlı eserinin tahkik, tercüme ve değerlendirmesini kapsamaktadır. Eser, mantık, felsefe, kelâm, astronomi, klimatoloji, zooloji, botanik, mineroloji, coğrafya, geometri, anatomi ve tasavvuf konularını içermektedir. Bilindiği üzere Aristo metafiziği, tercüme hareketlerinin de etkisiyle erken dönemlerden itibaren İslâm filozofları tarafından erken dönemlerde Müslümanların düşünce dünyasına taşınmıştır. Daha sonra bu fikirler kelâmcılar tarafından işlenmek sûretiyle İslâmî bir perspektife dönüştürülmüş ve bu durum felsefî kelâm döneminin başlamasına zemin hazırlamıştır. İlmü'l-Ȃfȃk ve'l-Enfüs adlı eser de bu dönemin veciz örneklerinden biridir. Eserin diğer önemli bir özelliği ise yazıldığı dönemin bilimsel bilgi birikimini ve teolojik yapısını lemesidir. Eserde mesail ve vesail konuları sistematik bir tarzda incelenmiştir. Konunun anlaşılması ve izah edilmesi için kullanılan ayetler, hadisler ve sahabe sözleri dönemin hâkim olan felsefî ve fikri yapıyı yansıtmıştır. Eser, âfâkta (dış âlemde) ve enfüste (insanın iç âleminde) var olan yaratılmışların yapısını hikmet ve sanat yönüyle gözler önüne koymayı hedef almaktadır. Müellif, eseri yazmaktaki amacını tam ve şüphesiz bir imana ulaşmak olarak izah etmektedir. Ona göre bu ancak, aklî melekeleri azami derecede kullanmak, Kur'anî bir terbiyeye sahip olmak ve nefsi arındırmakla mümkün olabilecektir. Böylece birey, ruhen ve bedenen olgun bir şahsiyet haline gelerek marifetullahın sırrına ulaşabilecektir.