Turk tilidagi matn
nın (umûm) dışında kalan itibârî bir şey olması<‛11 İrâde konusunda araştırmada bulunanların bildiği üzere Osmanlı âlimleri kulların fiilleri meselesinde Eş’ariyye kelâmının yeknesak bir yapı arz etmediği kanaatini taşımaktadırlar. Onlara göre Kâdî Bâkillânî, Üstâd Ebû İshâk el-İsferâyînî ve İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî, mezheplerinin imâmı olan Ebu’l-Hasen el-Eş’arî’nin kulların fiillerinin yaratılışı hakkında ortaya koyduğu nazariyenin içerdiği açmazlar sebebiyle farklı düşüncelere kâil olmuştur. Bâkıllânî, Allah Teâlâ’nın kudretinin fiilin aslına taalluk ettiğini, abdın kudretinin ise fiilin vasfına taalluk ettiğini savunur. Vasıf ile amaçladığı anlam kulun fiilinin tâat veya masiyet nitel