MÂTURÎDÎLİK KELÂM GELENEĞİNDE İNSAN ANLAYIŞI

Abstract

Bu çalışma, İmam Mâturîdî'nin kelâm sisteminde ve Mâturîdî gelenekteki insan anlayışının incelenmesini, bu yaklaşımın diğer bazı kelâmî ekollerle mukâyese edilerek ortaya konulmasını ve tahlil edilmesini amaçlamaktadır. Mâturîdî düşünce sisteminde Allah; bilen, irâde eden, kudretli ve yaratan bir varlık olarak tanımlanmıştır. Bu yaklaşımda Allah'ın bütün fiillerinin hikmet ve adâlet ölçüsünde ortaya konulduğu öne sürülür. Mâturîdîliğe göre varlık sahasında meydana gelen her şey, Allah'ın ilminde kayıtlı olduğu hâl üzere gerçekleşir. Ancak Allah'ın bilmesi, hükmen değil, vasfen bilmedir ve bundan dolayı kulların eylemlerinin bu bilgide bulunduğu şekilde gerçekleşmesi, cebir ifade etmez. Bu kapsamda Allah, mürîd bir varlık olmakla birlikte, insanı da irâde edebilen bir varlık olarak yaratmıştır. Allah'ın bahşettiği bu irâde ile insan, kendi eğilim, niyet ve seçimlerine göre eylemde bulunan, özgür irâdesi ile karar verip, kendi eylemlerinin sonucu olarak mükâfat ya da cezâyı hak eden bir varlıktır. Mâturîdî ekolün anlayışına göre insan; akleden, irâde eden, yapıp edebilen ve değer koyabilen bir varlıktır. Allah'ın bilgisi insan üzerinde zorlayıcı bir etkiye sahip olmadığından, insan kendi tercihleri doğrultusunda eylemde bulunan ve bu niteliği sebebiyle sorumlu kılınan bir varlıktır. Yapıp eden bir varlık olması bağlamında insan; irâde, istitâ'at ve kudret kavramları eşliğinde değerlendirilir. İnsanın sorumluluğu ise kesb nazariyesi doğrultusunda açıklanır. İnsanın yükümlü oluşunu, teklifin imkânı bağlamında temellendirirken, bu mükellefiyeti insanın yapabilirlikleri kapsamıyla sınırlayarak "teklîf-i mâ lâ yutâk" anlayışını reddeder. İman-amel ayrılığı konusundaki yaklaşımı sayesinde, büyük günah sorunu üzerine de çözüm önerisinde bulunmuş olur. Anahtar Sözcükler: Mâturîdî, Mâturîdiyye mezhebi, Allah, İnsan, Ahlâk ve Akıl.