Hanefîlerde Akāidden Kelâma Dönüşüm Kronolojisi

* Demir, Abdullah. Ebû İshak es-Saffâr’ın Kelâm Yöntemi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2018.

Ebû Hanîfe’nin (ö. 150/767) fıkhî görüşleri, öğrencisi Muhammed eş-Şeybânî (ö. 189/805) tarafından kaleme alınan Ẓâhirü’r-rivâye olarak bilinen eserler aracılığıyla; itikādî görüşleri ise doğrudan kendisine nisbet edilen iki farklı el-Fıḳhü’l-ekber nüshası (el-Fıḳhü’l-ekber - el-Fıḳhü’l-ebsaṭ) ile el-Âlim ve’l-müte‘allim, Risâletü Ebî Ḥanîfe ilâ Osmân el-Bettî ve el-Vaṣıyye adlı risâleleri aracılığıyla sonraki nesillere ulaştı. İslâm coğrafyasının doğu kanadında yer alan Horasan ve Mâverâünnehir bölgelerinde daha fazla yayılma imkânı bulan onun itikādî  görüşleri, Ebû Bekir Ahmed b. İshâk el-Cüzcânî (ö. III./IX. yüzyılın ortaları), Ebû Nasr Ahmed b. Abbâs el-İyâzî (ö. III./IX. yüzyılın son çeyreği), Ebû Bekr Muhammed b. el-Yemân es-Semerkandî (ö. 268/881) ve Ebû Mansûr el-Mâtürîdî (ö. 333/944) tarafından kaleme alınan eserlerle akāidden kelâma dönüşüm sürecine girdi. Bu çalışmada, Ebû Hanîfe’nin görüşleri temelinde oluşan Mâtürîdî mezhebinin teşekkül süreci kronolojik olarak gösterilmeye çalışıldı. Tablonun ilk satırında tarih aralığı verilen dönemi en iyi yansıttığı düşünülen başlığa yer verildi. Akabinde Hanefîler’in o dönemde kendi din anlayışlarına tehlike olarak algıladıkları mezheplerin isimleri sıralandı. Son olarak ise kendilerini tanıtmakta kullandıkları isimler ile muhaliflerinin onlara verdiği  adlandırmalar belirtildi. Tablonun sütun kısmında ise 120/738 yılından başlanarak 1437/2015 yılına kadarki süreçte Hanefî-Mâtürîdî din anlayışının teşekkülüne ve gelişim sürecine etki eden siyâsî ve sosyo-kültürel gelişmeler ile bu gelenekle bağlantılı şahıs, eser ve gelişmelere yer verildi. Böylece Hanefî-Mâtürîdî din anlayışının akāidden kelâma dönüşüm sürecinin ve itikādî mezhep kimliği kazanmasının evreleri ortaya konulmaya çalışıldı.