Mâtürîdî'de İnsan Fiilleri ve Kesb Doktrini

İki Temel İlke

Mâtürîdî'nin insan fiilleri doktrinini yöneten iki temel ilke vardır; her ikisi de Kur'ânî temellere dayanır:

Allah her şeyin yaratıcısıdır (khāliqu kulli shay'in): Bir eylem var olduğu ölçüde bir "şey"dir (shay'); her şeyin yaratıcısı Allah olduğundan, fiil de var olması bakımından Allah'ın yaratmasıdır.

Kesb (Edinim): Mâtürîdî, fiillerin yaratılmış doğasını tanımlamak için kesb kavramını kullanır. Ancak bu kavram, "bir şeyi ispat etmek" için devreye sokulmaz; aksine fiilerin Allah'a nisbeti konusunda betimleyici bir işlev görür.

Mu'tezile ve Eş'arî'den Farkı

Mu'tezile: İnsanlara bağımsız bir yaratma gücü (kudra) atfeder; bu güç, fiilleri tamamen insan iradesine bağlar.

Eş'arî: Kesb'i kullanır; ancak insan iradesinin gerçek etkinliği konusunda ciddi belirsizlik taşır.

Mâtürîdî: Fiiller, var oldukları ölçüde Allah'ın yaratmasıdır; ama insan onları kazanır (kesb). Bu edinim, fiili gerçek anlamda insana ait kılar — ne Mu'tezile'nin bağımsız yaratması, ne de edilgen bir kesb.

Aquinas Karşılaştırması

Pessagno, Mâtürîdî'nin insana gerçek bir faillik alanı tanıyan bu yaklaşımını Thomas Aquinas'ın insan fiilleri analizi ile işlevsel bir karşılaştırmaya tabi tutar. İki düşünce geleneği arasında nedensel bir bağlantı iddiasında bulunmaksızın, benzer bir kaygının — hem ilâhî egemenliği hem de insanî sorumluluğu birlikte koruma amacının — farklı coğrafya ve geleneklerde nasıl benzer çözümlere yöneltebildiğini sergiler.