Yükleniyor…
Yükleniyor…
Ulrich Rudolph'un *The Oxford Handbook of Islamic Theology*'deki (2016) bu bölümü, Hanefî teoloji geleneğinin Mâtürîdîliğe dönüşümünü üç kritik evreden oluşan özlü bir çerçevede sunar: Ebû Hanîfe'nin mirası, Mâtürîdî'nin dönüştürücü katkısı ve kelam okulunun kurumsallaşması.
Ulrich Rudolph, The Oxford Handbook of Islamic Theology (Schmidtke, 2016) içindeki bu 21 sayfalık bölümde Hanefî teoloji geleneğinin tarihsel evrimini üç temel evreyle çerçeveler.
Üç Evrenin Anatomisi
Birinci Evre — Hanefî Teoloji Geleneğinin Teşekkülü (H. 2./M. 8. yy)
Ebû Hanîfe'nin teolojik mirası, başlangıçta iki temel meselede şekillenir: iman tanımı ve özgür irade. Rudolph, Ebû Hanîfe'nin Risâle'sinde imanı salt tasdik ve ikrara bağladığını — fiillerin imana dahil olmadığını — gösterir. Özgür irade konusunda ise Risâle 2'nin, "cebre" ile "tefvîze" eşit mesafede duran "orta yol" teorisini ortaya koyduğunu aktarır. Bu fikirler Irak'ta değil, Horasan ve Mâverâünnehir'de kök salar; Ebû Muqâtil es-Semerkandî ve Ebû Mutî' el-Belhî, bu geleneğin doğuya taşıyıcıları olur.
İkinci Evre — Mâtürîdî'nin Hanefî Teolojisini Yeniden İnşası (ö. 333/944)
Rudolph, Mâtürîdî'nin katkısını bir süreklilik değil, köklü bir dönüşüm olarak değerlendirir. Kitâbü't-Tevhîd, Mu'tezilî eserlerden yapısal olarak esinlenmiş tam bir kelam summası'dır; ancak Hanefî akaidi Mu'tezilî argüman çerçevesiyle savunur. Öne çıkan iki özgün nokta şudur:
Mâtürîdî, iyiyi ve kötüyü vahiy olmaksızın akılla biliriz der — bu, Eş'arî geleneğiyle temel bir ayrışmadır.
Rakipleri arasında Mu'tezilî el-Kâ'bî'yi (ö. 319/931) özellikle merkeze alır; Kitâbü't-Tevhîd'in önemli bir bölümü Kâ'bî'ye karşı yazılmış gibidir.
Üçüncü Evre — Mâtürîdîyye Kelam Okulu'nun Kurumsallaşması (H. 5./M. 11. yy sonu)
Bölümün en özgün katkısı bu evrededir. Rudolph, Mâtürîdîliğin müstakil bir kelam okulu hâline gelmesini 11./12. yüzyılda ve belirgin bir toplumsal baskıya tepki olarak açıklar: Horasan'da Eş'arî okulunun hızla yayılması, Hanefî âlimleri kendi ilkelerini sistematik biçimde formüle etmeye sevk etmiştir. Bu süreçte dört isim öne çıkar:
Ebü'l-Yusr el-Pezdevî (ö. 493/1100)
Ebü'l-Muîn en-Nesefî (ö. 508/1114)
es-Saffâr el-Buhârî (ö. 533/1139)
Ebû Hafs en-Nesefî (ö. 537/1142)
Akademik Bağlam
Rudolph bu bölümü, 1997'de Almanca yayımladığı ve 2015'te İngilizce çevirisiyle dünya akademyasının başvuru kaynağı hâline gelen Al-Māturīdī and the Development of Sunnī Theology in Samarqand adlı monografisindeki araştırmalar üzerine inşa eder. Oxford Handbook bölümü, bu birikimin yetkin bir özetidir ve Mâtürîdîlik alanına yeni adım atan araştırmacılar için sağlam bir harita işlevi görür.
Rudolph, Ulrich. "Ḥanafī Theological Tradition and Māturīdism". The Oxford Handbook of Islamic Theology. ed. Sabine Schmidtke. Oxford: Oxford University Press, 2016. DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.023
Yasin Ramazan Basaran, Mâtürîdî'nin *Kitâbü't-Tevhîd*'inde taklid eleştirisiyle iman teorisi arasındaki özgün bağlantıyı inceler.
J. Meric Pessagno, Mâtürîdî'nin *Kitâbü't-Tevhîd*'inin dörtte birini kaplayan insan fiilleri ve kesb doktrinini sistematik biçimde ele alır.
Walid A. Saleh, Mâtürîdî'nin *Teʾvîlât*'ının Taberî tefsiriyle eş zamanlı ve bağımsız olduğunu kanıtlayarak tefsir tarihini yeniden yazmayı teklif eder.