Mâtürîdî'nin hikmet anlayışı

Ebû Mansûr el-Mâtürîdî, Türk ve İslâm dünyasının yetiştirdiği önemli düşünürlerden biridir. İmam-ı A'zam Ebû Hanife'nin inançla ilgili görüşlerini sistemleştirdi ve "Mâtürîdîlik" diye anılan itikâdî mezhebin önderlerinden biri oldu. Mâtürîdî'nin düşünce dünyasında önemli bir işlevselliğe sahip her şeyin yaratılış gâyesi ve hakikati demek olan hikmet, Kitabu't-Tevhid ve Te'vîlâtu'l-Kur'ân adlı eserlerinde kendisini anahtar bir kav-ram olarak göstermektedir. Ona göre âlemde yaratılan her bir şeyin hikmeti vardır ve hiçbir şey boşu boşuna yaratılmamıştır. Hikmetleri idrâk ile yaratıcıya îmân etmek akıl sahibi her insanın kulluk görevidir. İlahi fiilin de hikmet dışı olması mümkün değildir. Hikmet dışına çıkmak ise sefihliktir ve rububiyete aykırıdır. Kelâm âlimleri de hikmeti "gâye, sebep, bilgi, fiil ve davranışta mükemmellik ve kusursuzluk" şeklinde açıklayıp Allah'ın Hakîm, fiillerinin de hikmetli, her fiilinde de zulüm veya sefehin söz konusu olamayacağı görüşündedirler. Hikmetin birinci çeşidi adâlet, ikincisi lütufkârlıktır. Evrende olan Allah'ın yarattığı her şeyi hikmetle hep olumlu ve güzel yönlerini görerek Allah'ın fiillerini tanımak, hikmet bakış açısıyla olayları kavrayıp dünyada huzurlu ve mutlu yaşamak, İmam Mâtürîdî'nin Kur'ân ve Sünnet'ten anladığı düşünce sistemidir. O, hikmetle verilen akıl sâyesinde insanın "eşref-i mahlûkat" ve "halife" özelliğiyle hikmetleri kavrama ve idrâk etme yeteneğiyle yaratıldığını, ebedî âhiret hayatı için bu dünyanın hikmetlerle dolu bir ekim yeri tarla olduğunu belirtir ve insan dışında bütün varlıkların dolaylı veya dolaysız ona hizmet ettiğini söyler. Mâtürîdî, gökyüzü ile yeryüzü, iyilik ile kötülük, hayır ve şer, emir ve nehiy, nübüvvet, âhiret, ibadetler, şükür, kader gibi yaratılış ve ilahî fiillerle ilgili birçok konuyu akıl ve vahiy üzerinde hikmet bakış açı-sıyla temellendirmiştir.