ALLAH-İNSAN İLİŞKİSİNİN AHLÂKÎ BOYUTU: TEKLÎF-İ MÂ LÂ YÛTÂK (GAZALİ VE MÂTÜRÎDÎ ÖRNEĞİ)

İnsanı diğer canlılardan ayıran en temel husus, eylemlerinden sorumlu bir varlık olmasıdır. İnsanın kendisine ve yaratıcısına karşı sorumlu olmasını ifade eden kavramlardan birisi tekliftir. Teklif psikolojik, sosyolojik ve teolojik boyutlarda ele alınmış ve çeşitli şekillerde tartışılmıştır. Kelâm ilminde teklif meselesinin sorumluluk, irade, kudret, istitâat, ilâhî adalet, bilgi teorisi ve aslah kavramlarıyla birlikte işlenmesi Allah'ın ve insanın fiillerinin anlaşılmasına yönelik bir çabanın sonucudur. Bu hususta kelâm ilminin Allah-insan ilişkisini akli bir zemine dayandırma gibi bir amacının da olduğunu söylemek mümkündür. Allah- insan arasındaki ilişki sadece ontolojik boyutu olan bir ilişki değil aynı zamanda ahlâkî boyutu da olan bir ilişkidir. O halde Allah ile insan arasındaki ilişkinin ahlâkî bir değerlendirmeye tabi tutulabileceği söylenilebilir. Allah-insan arasındaki ahlâkî değerlendirme birçok açıdan yapılmış olmakla birlikte, bu çalışma teklîf-i mâ lâ yûtâk bağlamında ele alınacaktır. Kelâm ilminde teklîf-i mâ lâ yutâk, Allah'ın insana gücünün yetmeyeceği sorumluluklar yüklemesinin caiz olup olmadığı şeklinde tartışılmaktadır. Mezhep âlimlerinin konu hakkındaki görüşleri ise Tanrı tasavvurları bağlamında şekillenmiştir. Bu çalışmada Allah ile insan ilişkisinin ahlâkî boyutu teklîf-i mâ lâ yûtâk meselesi İmam Mâtürîdî ve Gazzâlî'nin görüşleri bağlamında tahlil edilmiştir. Çalışmanın birinci bölümde teklifin dayanağı ile ilgili bilgi verilmiştir. İkinci bölümde teklîf-i mâ lâ yûtâk'ın imkânına dair görüşler ve delillendirmeler izah edildikten sonra üçüncü bölümde Mâtürîdî'nin ve Gazzâlî'nin konuyu nasıl yorumladıkları incelenmiştir.