İLK DÖNEM MÂTÜRÎDÎLERİNDE İLÂHÎ SIFATLARIN TAALLUKU MESELESİ

Bu tezde, ilâhî sıfatların taalluklarının ilk dönem Mâtürîdî metinlerinde ne şekilde yer bulduğu araştırma konusu edilmiştir. Çalışmamızda kelâm ilminin temelini oluşturan konulardan biri olan "ilâhî sıfatlar meselesi", âlem ile ilişkisi bağlamında ele alınmıştır. Kelâma ilişkin eserlerde, Allah'ın zâtı gibi ezelî olan bu sıfatların, sonradan varlık kazanan (hâdis) nesneler ile ilişkisi "taalluk" kavramı ile izah edilmektedir. Sıfatların taalluk alanları ve çeşitleri, detaylı olarak müteâhhir dönem metinlerinde işlenerek tartışma konusu edilmiş olsa da ortaya konulan görüşlerde ilk dönem âlimlerine yönelik atıflar dikkat çekmektedir. Çalışmada, İmâm Mâtürîdî'nin Kitâbü't-Tevhîd'i, Ebü'l-Yüsr el-Pezdevî'nin Usûlü'd-dîn'i ve Ebü'l-Muîn en-Nesefî'nin Tebsıratü'l-edille adlı eserleri çerçevesinde "taalluk" kavramının metinlerdeki anlamsal konumu analiz edilmiştir. Söz konusu metinlerde, sıfatların ispatı ve hakikati ile ilgili tartışmaların daha geniş şekilde yer bulduğu gözlemlenmiştir. Bununla birlikte, taalluk kavramına başta Mu'tezile mezhebi olmak üzere diğer mezheplerin sıfatlara ilişkin görüşleri bağlamında değinildiği de tespit edilmiştir. Tezimizde müteahhir dönem metinlerinde yer alan taalluk tartışmalarına yönelik kıyaslamalar da yer almaktadır. Bunun sonucunda özellikle "tekvîn" ve "kudret" sıfatlarına yüklenen "taalluk" kavramının Ehl-i Sünnet içerisinde Eş'arî ve Mâtürîdî âlimler tarafından farklı şekillerde değerlendirildiği ortaya konulmuştur. Taalluk konusundaki tartışmaların yansımaları çerçevesinde Allah'ın kudret, tekvîn ve irâde sıfatlarının taallukları bağlamında Allah-âlem ilişkisi ile ilgili ortaya konulan farklı anlayışlar ele alınmış; irâde ve ilim sıfatları çerçevesinde ise insan kapasitesi, kader ve kötülük problemlerine işaret edilmiştir. Kelâm sıfatının taalluku bağlamında ise, mükellefin ezelî hitap ile ilişkisinin ortaya konulmasına çalışılmıştır.