Maturîdî kader anlayışının tarihsel gelişimi -Hasan el-Basri'den İmam Maturidi'ye-

MATURÎDÎ KADER ANLAYIŞININ TARİHSEL GELİŞİMİ -HASAN EL-BASRİ'DEN İMAM MATURİDİ'YE-

Mahmut TAŞYAPAN

Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, Eylül 2025 Danışman: Prof. Dr. Muharrem AKOĞLU

ÖZET Bu çalışma, İslâm düşüncesinde kader inancının erken dönemden klasik kelâmın teşekkülüne kadar geçirdiği teorik dönüşümü, tarihsel bağlam ve doktrinel süreklilik-kopuş ilişkileri çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, Hasan-ı Basrî'nin Risâletü'l-Kader metni ile başlayan süreci, Ebû Hanîfe'nin doktrinel çerçevesi üzerinden İmâm Mâtürîdî'nin sistematik yaklaşımına kadar takip etmektedir. Bu bağlamda kader, kazâ, kesb, istitâat ve halk gibi temel kavramlar hem Kur'an'daki semantik kökenleri hem de kelâmî literatürdeki gelişimleri açısından analiz edilmiştir. Çalışma dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, kader tartışmalarının ortaya çıktığı tarihsel ve sosyo-politik arka plan incelenmiş Kaderiyye ve Cebriyye mezheplerinin doğuşu ile Emevî ve Abbâsî siyasal yapılarının kader inancına etkisi ele alınmıştır. İkinci bölümde, Hasan-ı Basrî'ye nispet edilen Risâletü'l-Kader metni filolojik yöntemlerle tahlil edilmiş ve onun kader anlayışının erken kelâmî yönelişlerdeki yeri belirlenmiştir. Üçüncü bölümde, Ebû Hanîfe'nin kader görüşleri, ona nispet edilen temel metinler üzerinden kavramsal ve doktrinel bir çerçevede değerlendirilmiştir. Dördüncü bölümde ise İmâm Mâtürîdî'nin kader doktrini, klasik kelâm sistematiği içindeki yeri ve Ebû Hanîfe ile olan ilmî irtibatı bağlamında ele alınmıştır.