ASLAH KAVRAMI VE MÂTÜRÎDÎ BAKIŞ AÇISINDAN ELEŞTİRİSİ (İMAM MÂTÜRÎDÎ VE EBÜ'L MUÎN EN- NESEFÎ ÖRNEĞİ)

Bu çalışma Ebû Mansûr el-Mâtürîdî ve Ebü'l-Muîn en-Nesefî üzerinden aslah teorisinin nasıl eleştirildiğini ortaya koymayı hedeflemektedir. Aslah eleştirilerinin odak noktası zorunluluk anlamına gelen vâcib kavramıdır. Zira Mu'tezile'nin kâhir ekseri kullarına yönelik bazı fiillerde bulunmayı Allah'a vâcib görmüştür. Bu görüşlerinin temel gerekçeleri ise Allah'ın âdil ve hakîm olmasıdır. Mu'tezile Allah'ın adaletli olmasını, kötü fiil işlemeyeceği, yaptıklarının ancak hasen olduğu ve üzerine düşen vâcibi ihlâl etmeyeceği şeklinde açıklamıştır. Vücûb 'alellah şeklinde terimleşen bu ilkeye göre aslah Allah'ın vermesi gerektiği şeylerden biridir. Ancak Mu'tezile içerisinde aslah hakkında ittifak yoktur. Bağdat Mu'tezilesi din ve dünya ile alakalı meselelerin tamamında aslaha riâyeti Allah'a vâcib görmüştür. Basra Mu'tezilesi ise Allah'ın teklifin yeterli olacağı miktarda lutfu vermesini dinde aslah şeklinde tanımlamıştır. Ashâbü'l-lutuf ise aslah ya da lutfu vermeyi Allah'a vâcib görmemiştir. Dolayısıyla aslah fikrini Mu'tezile'nin tamamına atfetmenin doğru olmayacağı kanaatindeyiz. Ehl-i sünnet'e göre Allah'ın fiillerinde zorunlu olması, ihtiyar ve irade sahibi bir ilah fikri ile çelişir. Hâlbuki ulûhiyet vücûbiyet kabul etmez. Zira üzerine vâcib olan bir şeyi yerine getiren kimse, vazifesini yerine getirmiş olur ve yaptığı fiil lutuf olmaz. Dolayısıyla aslah yada lutfu vermek Allah'a vâcib olduğunda O'nun lutufkârlığından bahsedilemez. Öte yandan, Allah üzerine düşen vâcibi yerine getirdiğinde borcunu ödeyen kimsenin teşekkürü hak etmemesi gibi şükrü hak etmez. Vâcibi terk eden kimse ise yergiyi hak eder. Allah hakkında böyle bir nitelendirmede bulunmak muhaldir. Allahın fiillerinde vücûbiyet bulunduğunu iddia eden Mu'tezile şâhit âlemde geçerli olan bir hükmü gâibe uygulayarak hataya düşmüştür. Zikredilen nedenlerin yanı sıra âlemde var olan küfür ve günahların dinde aslahın yapılmadığına delil olduğunu iddia eden İmam Mâtürîdî ve Nesefî, özelde aslah kavramı olmak üzere Mu'tezile'nin benimsediği vücûb 'alellah görüşünü farklı vecihlerle eleştirilere tâbi tutmuştur. Tezimizin ilk bölümünde öncelikle aslah kavramının hüsün-kubuh ve lutuf kavramlarıyla ilişkisi değerlendirilmiş, daha sonra Mu'tezile mezhebi içerisinde aslah kavramına yönelik zikri geçen üç farklı perspektife yer verilmiştir. İkinci bölümde ise aslah teorisinin kendi içindeki çelişkilere işaret edilerek Mâtürîdî ve Nesefî'nin eleştirileri tasvirî bir şekilde ele alınmıştır.