İMAM MÂTÜRÎDÎ'DE TEKLİF DÜŞÜNCESİ

İslâm inancına göre insanlar Allah Teala tarafından yeryüzünde halife olarak seçilmişlerdir. Buna bağlı olarak yeryüzü, insanın yaşamını sürdüreceği ve hilafet görevini yerine getireceği bir alan olarak düzenlenmiştir. İnsan kendisinin ve çevresindeki varlıkların farkında olan bilinçli bir varlıktır. O aynı zamanda varlığın kökeni, sonu ve hayatın anlamı ve değerler konusunda da araştırma yapan merak sahibidir. İnsanın yaşarken fark ettiği gerçeklerin başında, yeryüzünde pek çok nimetten yararlanabildiği gerçeği gelir. İnsan, kendisine sunulan nimetler karşısında şükran duygusu geliştirebilen, bu sayede nimetlerin mutlak bir kaynağa dayandığını düşünebilendir. Bu farkındalık, insanın kendini sorumluluk sahibi olarak görmesine ve varlığın sahibine karşı yükümlülük hissetmesine zemin hazırlar. İslâm düşüncesinde bu yükümlülük bilinci, teklîf-i mâ lâ yutâk kavramı çerçevesinde ele alınmıştır. Teklif, yalnızca insanın Allah'a karşı dinî sorumluluklarını ifade etmekle kalmaz; aynı zamanda insanın özgürlüğü, aklı, iradesi ve dünya hayatındaki konumuyla doğrudan ilişkilidir. Bu yönüyle teklîf-i mâ lâ yutâk, kelâm ilminin temel meselelerinden biri hâline gelmiştir. Zira teklif meselesi, hem insanın yaratılış amacını hem de vahiy karşısındaki konumunu anlamaya yönelik kapsamlı bir çabanın parçasıdır. İslâm düşünce geleneğinde teklifin temellendirilmesinde mezhepler arasında ciddi görüş ayrılıkları ortaya çıkmıştır. Bu ayrılıklar, teklifin kaynağı, muhatabı, şartları ve sonuçları gibi birçok boyutta farklı yaklaşımların doğmasını sağlamıştır. Özellikle Mu'tezile, Eş'arîlik ve Mâtürîdîlik gibi kelâmî ekoller, insanın aklı ve iradesi ile teklif arasındaki ilişkiyi farklı temellere dayandırmışlardır. Bu mezheplerin yaklaşımı sadece teorik değil, aynı zamanda dinî-pratik alana da etki etmiş, teklif anlayışı fıkıh, ahlâk ve tasavvuf düşüncesinde de yansımalarını bulmuştur. Bu çalışmamız giriş ve iki bölüm olarak üç ana kısımdan oluşmaktadır. Giriş ve birinci bölümde teklîf-i mâ lâ yutâk kavramı, başta İmam Mâtürîdî'nin düşünce sistemi olmak üzere klasik kelâm geleneği çerçevesinde ele alınmaktadır. İkinci bölümde ise Mâtürîdî'nin teklif anlayışı, Mu'tezile, Eş'arîlik, İslâm filozofları, Tasavvufî düşünce ve fıkıh ilmindeki yaklaşımlarla karşılaştırmalı olarak değerlendirilmekte ve böylece teklif meselesinin İslâm düşüncesi içindeki çok yönlü yapısı ortaya konulmaktadır. Bu çalışma, yalnızca tarihî bir mesele olarak değil, çağdaş dönemde dinî sorumluluk bilincinin yeniden ele alınması açısından da teklif meselesinin önemini vurgulamayı amaçlamaktadır. Nitekim günümüzde insanın özgürlük, değer, anlam ve sorumluluk gibi konulardaki arayışları, teklif kavramının yeniden yorumlanmasını gerekli kılmaktadır. Anahtar Kelimeler: İslâm, Mu'tezile, Eş'arîlik, Matürîdîlik, Mâtürîdî, İrâde. Teklif, Sorumluluk.