İMAM MÂTÜRÎDÎ'NİN DÜŞÜNCE SİSTEMİNDE SEBEPLİLİK VE KAYNAKLARI

Sebeplilik diğer bir ifadeyle nedensellik kelâm ilminin temel konularını oluşturan Allah-âlem ilişkisi, insan fiilleri-özgür irade ve sorumluluk meseleleriyle ilgili olması bakımından İmam Mâtürîdî'nin kelâm sisteminde kilit bir role sahiptir. Matürîdî'nin Kitâbü't-Tevhîd isimli eserine baktığımızda onun hem varlık anlayışının hem de küçük bir âlem olarak tanımladığı insana yönelik temel algısının arka planında, sebeplilik anlayışı ile yaratıcının sınırsız kudret ve hikmet sahibi olduğu ilkeleri olduğu görülmektedir. Bu çerçevede Mâtürîdî'nin kelâm sistemin anlaşılabilmesi için onun sebeplilik anlayışının bilinmesi ve onun kelâmî fikirlerine bu anlayış perspektifinden bakılması gerekmektedir. Aynı zamanda sebeplilik meselesi din-bilim ilişkisi bağlamında günümüzde hala güncelliğini korumakta olup, İmam Mâtürîdî'nin bu konudaki görüşlerinin ortaya konulması meseleye dair güncel tartışmalara katkı sağlayacaktır. Gerek İslâm filozofları gerekse de mütekellimûn farklı yaklaşımlarla da olsa sebepliliğe sistemlerinde yer vermişlerdir. Onların sebepliliğe dair yaklaşımlarının farklılaşması varlık anlayışlarındaki farklılaşmanın bir yansımasıdır. Nitekim farklı varlık teorilerini benimseyen Mu'tezilî ile Eş'âri kelâmcıları arasında da meseleye yaklaşım bakımından farklılıklar görülmektedir. Onların sebeplilik konusundaki farklılaşmaları dikkatlice incelendiğinde de; kader, insan fiilleri- özgürlük-sorumluluk ve ahlak anlayışlarındaki farklılaşmalarının temelinde sebeplilik meselesine dair yaklaşımları olduğunu görülmektedir. Bu noktada İmam Mâtürîdî'nin sebeplilik meselesine yaklaşımına baktığımızda; onun kendisinden önce bazı Mutezîlî kelâmcılarda görülen varlıkta tabiat düşüncesini kabul ettiğini ve bu nokta itibariyle kendisinden sonra gelen Mâtürîdîyye mezhebine mensup mütekkelimûndan ayrıştığını veya daha sonraki dönemde Mâtürîdî kelâmcıların imamlarının bu görüşünü benimsemediğini söyleyebiliriz. Bu tespit, İmam Mâtürîdî'nin Kitâbü't-Tevhîd ve Tevîlâtü'l-Kur'ân isimli eserlerindeki açıklamaları ile mezhebin ikinci kurucusu olarak nitelenebilecek Ebu'l-Müîn en-Nesefî'nin Tebsiretu'l-edille fî usulî'd-dîn isimli eserindeki ifadeleri karşılaştırıldığında açıkça görülmektedir. Bu durumda Nesefî elinde teşekkülünü tamamlamış Mâtürîdîyye mezhebinin sistematik varlık anlayışı ile Mâtürîdî'nin varlığa dair görüşlerinin farklılaştığı tespitinde bulunmak, İmam Mâtürîdî'nin düşünce sisteminin anlaşılması için yapılacak çalışmaların başlangıç noktası olmalıdır. Bu tespit bize İmam Mâtürîdî'yi kendisine nispet edilen Mâtürîdîyye mezhebinin sistematik kelâm görüşlerinin dışında bir yere konumlandırılma gereksinimi yüklemektedir. Bu durumda İmam Mâtürîdî'nin düşünce sisteminin anlaşılmasında kendisinden sonraki Mâtürîdî geleneğin ortaya koymuş olduğu fikirlerden ziyade, kendisinden önceki kelâmî geleneğe başvurulmasını zorunluğu ortaya çıkmaktadır. Bu kapsamda onun düşünce sistemini şekillendiren ve İmam Mâtürîdî'nin kendisinden yararlandığı kaynakların ortaya ko