Çerkeşîzâde Mehmet Tevfîk Efendi'a Göre Haşr ve Neşr

Aksine Yüce Allah, kâfirlere imanla hidayet etmemiş ve onlara iman lütfetmemiştir. Eğer O, onlara iman lütfetse ve onları ıslah etseydi onlar salih olurlardı ve eğer onlara hidayet etseydi doğru yolu bulurlardı. Fakat O önceden bildiği üzere onların kâfir olmalarını irade etti ve onları bıraktı (hızlan) ve kalplerini mühürledi.” Böyle bir perspektiften insanın fiillerindeki rolüne baktığımız zaman; hür irade sahibi bir insan modelinden, iradesi fululu bir insan modeline ulaşıyoruz. Eş’arîlerin, hidayetin gerçekleşmesinde insanın payı ve rolüne tam bir açıklık getirmedikleri anlaşılmaktadır. Mâtürîdîler, hidâyetin gerçekleşmesinde salt insandan hareket etmek yerine, Allah’ın meşîetini de kuvv