Filibeli Ahmet Hilmi'a Göre Kazâ ve Kader

Ata ile başlayan hareket içinde cedel esaslarını kuran İbn Küllab yetişir. Ebul-Huzeyl Allaf, Nazzam, Cahız, Ahmed b. Davud, İbn Ravendi, Vasıti, Ebu Ali Cübbâî ve oğlu Ebu Haşim Cübbâî Kaderiyeciliği sistemleştirirken İbn Akşid Mutezile prensiplerine dayanan rasyonalist ve fertçi bir fıkıh kurmaya çalışır. Ebu’l-Ala, Ebu Hasan b. İsa, Ebu Ümran b. Rebak, Ebu Abdullah b. Haşi gibi Mu’tezilî isimler onu takip eder. Bkz. Hilmi Ziya Ülken, İslâm Düşüncesi, s. 444-445. Ahmet Arslan’a göre Mu’tezile-Eş’arî çatışması din-felsefe ilişkilerinin başlangıcı sayılabilir. Bkz. Arslan, İbn Haldun, s.203-204. Eşariliğin şiddetli imancılığına karşı Orta Asya’dan tekrar felsefe ve akılla, imanı uzlaştırmaya