Çerkeşîzâde Mehmet Tevfîk Efendi'a Göre Kazâ ve Kader

kaderin bir cilvesi olsa gerek, Eş‘arî’den yaklaşık üç asır sonra Râzî seleflerinin ve bilhassa Eş‘arî’nin ilâhî sıfatlara bakışı ile klasik felsefenin akıllar anlayışı arasında fark olmadığına dair kanaat belirtir 10. Bu bağlamda kimin haklı olduğu göz ardı edilirse Eş‘arî’nin yukarıda alıntıladığımız pasajlarda bağdaştırmada bulunarak Mu‘tezile ve Ebü’lHüẕeyl’e ithamda bulunduğunu söylememiz mümkündür. Eş‘arî, Makālât, 2/364. ‫ وذﻟﻚ أنّ أرﺳﻄﺎطﺎﻟﯿﺲ ﻗﺎل ﻓﻲ ﺑﻌﺾ ﻛﺘﺒﮫ أن اﻟﺒﺎرئ ﻋﻠﻢ ﻛﻠّﮫ ﻗﺪرة ﻛﻠّﮫ ﺣﯿﺎة ﻛﻠّﮫ ﺳﻤﻊ ﻛﻠّﮫ ﺑﺼﺮ‬،‫"وھﺬا أﺧﺬه أﺑﻮ اﻟﮭﺬﯾﻞ ﻋﻦ أرﺳﻄﺎطﺎﻟﯿﺲ‬ ".‫ ﻋﻠﻤﮫ ھﻮ ھﻮ وﻗﺪرﺗﮫ ھﻲ ھﻮ‬:‫ ﻓﺤﺴﻦ اﻟﻠﻔﻆ ﻋﻨﺪ ﻧﻔﺴﮫ وﻗﺎل‬،‫ﻛﻠّﮫ‬ 8 Bu konuya dair geniş bilgi için şu çalışmamıza bakılabilir Mehmet Aktaş,