Yükleniyor…
Yükleniyor…
Mâtürîdîlik
Mâtürîdîlik ve Hanefîlik tarihinin kronolojik haritası — sahâbe döneminden Osmanlı'ya uzanan ilmî süreç.
İslâm'ın ilk iki kuşağı — Peygamber ashabı ve onlardan sonra gelen nesil.
| Tarih | Hanefîlik / Mâtürîdîlik |
|---|---|
h. 1. yy. m. 622 | Fıkıh ve akâid henüz yazılı kanonlara bağlı değil; ashab rivâyetiyle taşındı. |
h. 1. yy. m. 632 | Ebû Hanîfe'nin büyük hocalarından bazıları bu sahâbîlerin öğrencileri olacaktır. |
h. 1. yy. m. 656 | Hanefî fıkhının teşekkülünde belirleyici olan Irak, Kûfe ekolü bu dönemde şekillendi. |
h. 1. yy. m. 680 | İbn Mes'ûd kanalıyla gelen Kûfe fakihleri Ehl-i Sünnet çizgisini korudu. |
Fıkhın ve kelâmın sistematikleşmeye başladığı dönem.
| Tarih | Hanefîlik / Mâtürîdîlik |
|---|---|
h. 150–199 m. 8. yy. | Ebû Yûsuf baş kadı (kādıü'l-kudât) olarak Hanefî mezhebi devlet desteği kazandı. İmam Muhammed eş-Şeybânî büyük fıkıh kitaplarını (el-Mebsût, el-Câmiü's-Sağîr) yazdı. |
h. 150–199 m. 795 | Şeybânî'nin eserleri Hanefî fıkhını sistemli hâle getirdi; Orta Asya'ya ulaştı. |
h. 150–199 m. 796 | Kelâmî tartışmalar hızlandı: Mu'tezile, Cehmiyye ve Ehl-i Sünnet pozisyonları netleşiyor. |
Mâtürîdî'nin yaşadığı dönem — kelâmın olgunlaşması.
| Tarih | Hanefîlik / Mâtürîdîlik |
|---|---|
h. 200–299 m. 848 | Ehl-i Sünnet akâidinin korunması Mâtürîdî için referans nokta oldu; Hanefî-Sünnî sentezi güçlendi. |
h. 200–299 m. 850 | Mâverâünnehir Hanefîleri sıfat meselesinde tefvîd ve tevîl tartışmalarına daldı. |
h. 200–299 m. 860 | Semerkant ve Buhara ilim merkezleri canlandı; Mâtürîdî hocalarından ders aldı. |
h. 200–299 m. 870 |
Mâtürîdî ekolünün kurumsallaşması.
| Tarih | Hanefîlik / Mâtürîdîlik |
|---|---|
h. 333 m. 944/333 h. | Mâtürîdî'nin öğrencileri eserleri koruyup yaymaya başladı; ancak asıl şöhreti sonraki yüzyıllarda geldi. |
h. 4. yy. m. 10. yy. | Mâverâünnehir'de Mâtürîdî'nin öğrencisi Ebû'l-Kāsım el-Hakîm es-Semerkandî (ö. 342/953) eser verdi. |
h. 4. yy. m. 953 | İlk nesil Mâtürîdî aktarımı; kelâm metinleri kopyalanıp yayıldı. |
h. 4. yy. m. 10. yy. |
Büyük Selçuklu ve Haçlı dönemi — Mâtürîdî kelâmının yayılması.
| Tarih | Hanefîlik / Mâtürîdîlik |
|---|---|
h. 5. yy. m. 1037 | Kelâmcılar İbn Sînâ felsefesine karşı durmak için daha güçlü argümanlar geliştirdi. |
h. 5. yy. m. 1055 | Nizâmülmülk'ün Nizâmiye medreseleri (kurulacak) Şâfiî merkezli; ancak Mâverâünnehir Hanefî kimliğini korudu. |
h. 5. yy. m. 1065 | Hanefî medreseleri Semerkant, Buhara ve Merv'de gelişmeye devam etti. |
h. 5. yy. m. 1090 |
Moğol istilası ve yeniden yapılanma dönemi.
| Tarih | Hanefîlik / Mâtürîdîlik |
|---|---|
h. 7. yy. m. 1219 | Mâtürîdî geleneğinin kalp coğrafyası yıkıldı; ancak ilim eserler aracılığıyla hayatta kaldı. |
h. 7. yy. m. 1227 | Mâtürîdî âlimleri Anadolu, Mısır ve Hindistan'a iltica etti; gelenek yeni coğrafyalara yayıldı. |
h. 7. yy. m. 1258 | Hanefî-Mâtürîdî geleneği Mısır'daki Memlükler ve Anadolu'daki Selçuklular sayesinde ayakta kaldı. |
h. 7. yy. m. 1261 |
Osmanlı dönemi — büyük şerhler çağı.
| Tarih | Hanefîlik / Mâtürîdîlik |
|---|---|
h. 9. yy. m. 1405 | Semerkant'ta Ulu Bey Gözlemevi kuruldu; bilimsel Rönesans ile birlikte ilahiyat da gelişti. |
h. 9. yy. m. 1430 | Osmanlı uleması Mâtürîdî akâidi resmî konuma taşıdı; medrese müfredatına yerleştirdi. |
h. 9. yy. m. 1453 | Fatih Ayasofya'yı camiye dönüştürdü; Osmanlı Hanefî-Mâtürîdî geleneği İstanbul'a taşındı. |
h. 9. yy. m. 1480 |
Irak'ta fıkıh ekollerinin ilk nüveleri oluştu; re'y ve rivâyet ayrışması başladı. |
h. 2. yy. başı m. 705 | İbrahim en-Nehaî ve Hammâd b. Ebî Süleymân Kûfe fıkıh ekolünü güçlendirdi. |
h. 2. yy. m. 722 | Ebû Hanîfe tahsilini sürdürüyor; hocası Hammâd b. Ebî Süleymân'ın dersine devam ediyor. |
h. 2. yy. m. 728 | Ebû Hanîfe fetva vermeye başladı; ismi Kûfe'de öne çıkmaya başladı. |
h. 2. yy. m. 735 | Ebû Hanîfe artık Kûfe fıkıh ekolünün reisi konumunda; talebelerini yetiştirmeye başladı. |
h. 2. yy. m. 740 | Ebû Hanîfe kadılık teklifini reddetti; bağımsız fakih kimliğini korudu. |
h. 2. yy. m. 747 | Ebû Hanîfe Abbâsî liderlerine sempatiyle yaklaştı; ancak siyasetten mesafesini korudu. |
h. 2. yy. m. 750 | Kûfe fakihleri Bağdat'ın kurulmasıyla yeni başşehre taşındı; Hanefî okulu merkezileşti. |
h. 2. yy. m. 755 | Ebû Hanîfe'nin büyük öğrencisi Ebû Yusuf kadılık görevine başladı (sonraki yıllarda baş kadı olacak). |
h. 2. yy. m. 767 | Ebû Hanîfe'nin fıkıh yöntemi: re'y, istihsan, örf ve sahâbe rivâyeti. Kelâmda ise mürcie'ye karşı orta yol. |
h. 2. yy. m. 795 | Hanefî ilim halkalarında İmâm Muhammed eş-Şeybânî çalışmalarını sürdürüyor; Hanefî fıkhını tasnif ediyor. |
Hanefî âlimlerin bir kısmı Mu'tezile etkisine girdi; ancak Mâverâünnehir ekolü buna direndi. |
h. 150–199 m. 805 | Şeybânî'nin eserleri Hanefî fıkhını sistemli hâle getirdi; Orta Asya'ya ulaştı. |
h. 150–199 m. 809 | Siyasî istikrarsızlık ilmî faaliyeti yavaşlattı; Mâverâünnehir görece özerk kaldı. |
h. 150–199 m. 813 | Mâtürîdî'nin hocaları bu dönemde Semerkant'ta ilim halkalarını sürdürüyordu. |
h. 150–199 m. 817 | Orta Asya Hanefîleri bu görüşe karşı çıktı; geleneksel akâid korundu. |
h. 150–199 m. 820 | Şâfiî-Hanefî rekabeti artık mezhep düzeyine taşındı; Mâtürîdî bu ortamda yetişiyor. |
h. 150–199 m. 825 | Mâtürîdî'nin eğitim yılları bu döneme denk geliyor; felsefe-kelâm diyaloğunu iyi biliyor. |
h. 150–199 m. 830 | Kelâm artık Grek mantığı araçlarını kullanmak zorunda hissetti; Mâtürîdî bu geçiş kuşağında yetişti. |
h. 150–199 m. 833 | Orta Asya âlimleri Mihne'den görece uzak kaldı; ancak bu süreç Ehl-i Sünnet bilincini pekiştirdi. |
h. 150–199 m. 835 | Mâtürîdî doğduğunda Mâverâünnehir kadîm bir Hanefî-Sünnî geleneğin merkeziydi. |
Mâtürîdî hadis usûlüne hâkimdi; kelâmını naklî temele oturtmaya özen gösterdi. |
h. 200–299 m. 873 | Mâtürîdî'nin imâmet anlayışı: akla ve sahâbe örneğine dayalı, Şîa'ya karşı polemik kalemi güçlü. |
h. 200–299 m. 875 | Mâtürîdî Semerkant'ta kendi kelâm sistemini kuruyordu; Mu'tezile'ye güçlü reddiyeler hazırladı. |
h. 200–299 m. 880 | İyâzî ve Rüstüfağnî gibi isimler Mâtürîdî'ye doğrudan etki etti; silsile sağlamlaştı. |
h. 200–299 m. 900 | Semerkant'ta Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'nin eserleri şekillenmeye başladı. |
h. 200–299 m. 910 | Kitâbü't-Tevhîd: Mâtürîdî kelâmının temel metni. Sıfatlar, yaratma, nübüvvet ve imân ana konular. |
h. 200–299 m. 920 | Te'vîlâtü'l-Kur'ân bu yıllarda tamamlandı; kırk cilt (!) tefsir. |
h. 200–299 m. 929 | Mâtürîdî Semerkant'ta aynı dönemde benzer bir Sünnî kelâm çizgisi kuruyordu; iki ekol birbirinden bağımsız gelişti. |
h. 200–299 m. 935 | Mâtürîdî'nin kelâm sistemi: akıl-nakil dengesi, sıfatlar teorisi, imân-İslâm ayrımı, kader anlayışı. |
Hanefî-Mâtürîdî sentezi Horasan ve Mâverâünnehir'de güçlendi. |
h. 4. yy. m. 998 | Mâtürîdî geleneği Horasan ve Türk coğrafyasına taşındı. |
h. 4. yy. m. 1005 | Yeni hânedanlar Sünnî İslâm'ı destekledi; Hanefî-Mâtürîdî ekol himaye gördü. |
h. 4. yy. m. 1010 | Mâtürîdî kelâmı Türk ve Afgan coğrafyasına ulaştı. |
h. 4. yy. m. 1015 | Pezdevî ailesi Mâtürîdî geleneğini sonraki yüzyıllara taşıdı. |
Pezdevî'nin eseri Mâtürîdî ekolüne mezhepsel kimlik kazandırdı; sonraki yüzyılların referansı oldu. |
h. 5. yy. m. 1100 | Pezdevî'nin halefleri onun eserini şerhetti ve yaydı. |
h. 5. yy. m. 1111 | Gazzâlî Eş'arî kelâmını halka yaydı; Mâtürîdîler kendi popüler metinleri için bunu örnek aldı. |
h. 5. yy. m. 1120 | Nesefî, Mâtürîdî'nin fikirlerini kelâm tartışmalarına sistematik biçimde soktu; şöhreti sonraki yüzyıllara taşındı. |
h. 5. yy. m. 1142 | Ömer en-Nesefî (ö. 537/1142) de bu dönemde el-Akâid'ini (Nesefî Akâidi) kaleme aldı. |
h. 5. yy. m. 1145 | Mâtürîdî kelâm metinleri medreselerde okutulmaya başlandı. |
h. 6. yy. m. 1148 | Mâtürîdî ekol Mâverâünnehir'de siyasî kargaşadan görece uzak kalmaya devam etti. |
h. 6. yy. m. 1157 | Mâverâünnehir'deki ilmî faaliyetler yeni hâmilere kavuştu. |
h. 6. yy. m. 1190 | Râzî'nin kelâm ekolünün Mâtürîdî kavramlarıyla temas etmesi mezhep diyaloğunu artırdı. |
h. 6. yy. m. 1200 | Mâtürîdî geleneği kurumsal medrese yapısıyla varlığını koruyordu. |
Memlükler Hanefî ve Şâfiî mezheplerini destekledi; Mâtürîdî eserler Mısır'da da çoğaltıldı. |
h. 7. yy. m. 1273 | Mevlevîlik Anadolu'da yaygınlaşırken Mâtürîdî akâid çizgisi korundu. |
h. 7. yy. m. 1280 | Mâtürîdî geleneği toparlanma sürecinde; medreseler yeniden açıldı. |
h. 7–8. yy. m. 1303 | İbn Teymiyye'nin Selefî eleştirilerine karşı Mâtürîdî âlimler cevap hazırladı. |
h. 8. yy. m. 1327 | Mâtürîdî kelâmı Selefî eleştirilere rağmen Hanefî medreselerinde standart olarak kaldı. |
h. 8. yy. m. 1337 | Sâbûnî'nin kitabı Mâtürîdî akâidinin pratik öğreti kılavuzu oldu. |
h. 8. yy. m. 1347 | Mâverâünnehir'deki ilmî faaliyetler sekteye uğradı; ancak medreseler ayakta kaldı. |
h. 8. yy. m. 1360 | Timur Hanefî mezhebini destekledi; Semerkant yeniden büyük bir kültür merkezi olacaktı. |
h. 8. yy. m. 1370 | Semerkant'ta medreseler yeniden kuruldu; Mâtürîdî geleneği canlandı. |
h. 8. yy. m. 1389 | Osmanlı medrese sistemi Mâtürîdî akâidini Balkanlar ve Anadolu'ya yaydı. |
h. 8. yy. m. 1399 | Teftâzânî'nin Şerhu'l-Akâid'i asırlarca Osmanlı medreselerinde ders kitabı olarak okutuldu. |
Hayâlî'nin haşiyesi Teftâzânî'nin şerhinin üzerine inşa edildi; Osmanlı medreselerinde standart metin oldu. |
h. 9. yy. m. 1501 | Hanefî-Mâtürîdî ekol Osmanlı meşruiyetinin temel taşlarından biri olarak öne çıktı. |
h. 9. yy. m. 1510 | Osmanlı medrese müfredatı Mâtürîdî akâidi kanonik metin olarak benimsedi. |
h. 10. yy. m. 1516 | Hicaz'daki Hanefî uygulaması Osmanlı İmparatorluğu üzerinden Mâtürîdî çizgiye yaklaştı. |
h. 10. yy. m. 1520 | İbn Kemal (Kemâlpaşazâde, ö. 940/1534) hem fıkıh hem kelâmda Hanefî-Mâtürîdî geleneği sürdürdü. |
h. 10. yy. m. 1534 | Kemâlpaşazâde Mâtürîdî-Eş'arî tartışmalarında Mâtürîdî tarafını açıkça savundu. |
h. 10. yy. m. 1550 | Kâdîzâdeliler hareketi henüz ortaya çıkmamıştı; Sünnî gelenekçilik ile sûfî gelenek denge içindeydi. |
h. 10. yy. m. 1561 | Ebüssuûd'un fetvaları Hanefî mezhebini Osmanlı hukuk sistemine entegre etti. |
h. 10. yy. m. 1570 | Birgivî Hanefî-Mâtürîdî temel üzerinde, ancak tasavvuf eleştirisiyle özgün bir konum benimsedi. |
h. 10. yy. m. 1580 | Mâtürîdî akâid standart medrese müfredatının merkezinde; Şerhü'l-Akâid ana ders kitabı. |
h. 10. yy. m. 1595 | Hanefî-Mâtürîdî geleneğin Şîa'ya karşı apologetik boyutu öne çıktı. |
h. 10. yy. m. 1600 | Mâtürîdî-Eş'arî tartışması zirveye ulaşacak; Beyâzîzâde gibi âlimler iki ekolü karşılaştıran eserler yazacaktır. |